Fâtımîler dönemi Hicaz yönetimi
Administration of the Hijaz under the Fātimids
- Tez No: 1007051
- Danışmanlar: DR. ÖĞR. ÜYESİ MEHMET KAZDAL, PROF. DR. İHSAN ARSLAN
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, Şiî-Fâtımî Devleti'nin Hicaz bölgesindeki yaklaşık iki asırlık hâkimiyetini siyasî, dinî ve içtimâî yönleriyle ele alan kapsamlı bir inceleme sunmayı amaçlamaktadır. Hicaz'ın İslâm tarihi açısından taşıdığı merkezi konum, Mekke ve Medine'nin dinî statüsü ve hac ibadetinin burada ifa edilmesi, bölgenin İslâm devletleri nezdindeki önemini daima artırmıştır. Bu bağlamda Fâtımîlerin Hicaz'ı ele geçirme süreci, bu süreci hazırlayan siyasî, dinî ve iktisadî motivasyonlar ile bölgeyi hangi stratejilerle kontrol altına aldıkları araştırmanın temel odak noktalarını oluşturmaktadır. Çalışmada, Fâtımîlerin Hicaz üzerindeki egemenliklerini tesis ederken izledikleri yöntemler; askerî müdahaleler, siyasî hamleler, ekonomik nüfuz ve dinî propaganda gibi araçlar üzerinden değerlendirilmiştir. Ayrıca bölgenin Fâtımî yönetimine geçmesinden sonra uygulanan idarî yapı, halifelerle valiler arasındaki ilişkiler, atanan valilerin yetki alanları, mezhep temelli politikaların bölge halkına etkileri ve kadıların görevleri ayrıntılı biçimde analiz edilmiştir. Bu çerçevede Fâtımî idaresinin Sünnî-Şiî ilişkilerine nasıl yansıdığı ve bölgede mezhebî bir dönüşüm hedefleyip hedeflemediği sorgulanmıştır. Araştırmanın önemli bir bölümünü, Fâtımî döneminde dinî hayatın nasıl şekillendiğinin ortaya konulması oluşturmaktadır. Özellikle hac ibadetinin Fâtımî yönetimi altında nasıl organize edildiği, Sünnî hacıların bölgedeki durumları, hac sırasında mezhebî propagandanın uygulanıp uygulanmadığı ve bunun toplumsal-siyasî sonuçları incelenmiştir. Bunun yanı sıra Hicaz'daki dinî eğitim faaliyetleri, din adamlarının mezhebî aidiyetleri ve devletin bu süreçteki yönlendirici rolü de değerlendirme konusu yapılmıştır. Mekke ve Medine'de hutbelerin kimin adına okutulduğu meselesi ise, hem siyasal meşruiyet hem de mezhep politikaları açısından özel bir başlık olarak ele alınmıştır. Araştırmanın kapsamını, Fâtımîlerin Hicaz üzerindeki fiilî egemenlik dönemini oluşturan 359-567/969-1171 yılları belirlemektedir. Çalışma, Fâtımîlerin Hicaz dışındaki siyasî faaliyetlerini yalnızca Hicaz'daki gelişmelerle doğrudan bağlantılı olduğu ölçüde dikkate almıştır. Sonuç olarak bu tez, Fâtımîlerin Hicaz'daki hâkimiyetinin mahiyetini, bölge halkına ve İslâm dünyasına yansımalarını, mezhep-siyaset ilişkilerindeki etkilerini ve literatürde yeterince ele alınmamış olan bu dönemin karakteristik özelliklerini bütüncül bir çerçevede ortaya koymayı hedeflemektedir. Böylelikle İslâm tarihi araştırmalarında önemli bir boşluğu doldurarak hem Fâtımî çalışmalarına hem de Hicaz tarihi literatürüne özgün bir katkı sunması amaçlanmaktadır.
Özet (Çeviri)
This study aims to present a comprehensive analysis of the nearly two-century-long rule of the Shīʿī-Fāṭimid state in the Hijaz, examining its political, religious, and socio-cultural dimensions. The central role of the Hijaz in Islamic history-stemming from the religious status of Mecca and Medina and the performance of the pilgrimage therein-continuously enhanced the region's significance for Islamic states. In this context, the Fāṭimid process of seizing control over the Hijaz, the political, religious, and economic motives that prepared this process, and the strategies they employed to dominate the region constitute the main focus of the research. The study evaluates the methods adopted by the Fāṭimids to establish their sovereignty over the Hijaz through instruments such as military intervention, political diplomacy, economic influence, and religious propaganda. It further analyzes in detail the administrative structure implemented after the region came under Fāṭimid authority, the relations between the caliphs and governors, the jurisdictional scope of appointed governors, the impact of sectarian policies on the local population, and the duties of judges. Within this framework, the study investigates how Fāṭimid governance affected Sunnī–Shīʿī relations and whether the regime pursued a sectarian transformation in the region. A significant part of the research explores how religious life was shaped during the Fāṭimid period. In particular, it examines how the pilgrimage was organized under Fāṭimid administration, the situation of Sunnī pilgrims, the extent to which sectarian propaganda was employed during the pilgrimage, and the socio-political consequences of such practices. Additionally, religious education activities in the Hijaz, the sectarian affiliations of religious scholars, and the state's role in directing these processes are evaluated. The issue of whose name was invoked in the Friday sermon (khuṭba) in Mecca and Medina is addressed as a distinct topic due to its importance for political legitimacy and sectarian policy. The scope of the study is defined by the period of the Fāṭimids' effective rule over the Hijaz, covering the years 359-567/969-1171. The political activities of the Fāṭimids outside the Hijaz are considered only insofar as they directly influenced developments within the region. In conclusion, this thesis seeks to elucidate the nature of Fāṭimid rule in the Hijaz, its effects on the local population and the broader Islamic world, its implications for sectarian-political relations, and the characteristic features of this relatively understudied period. In doing so, it aims to fill a significant gap in the field of Islamic history and offer an original contribution to both Fāṭimid studies and Hijaz historiography.
Benzer Tezler
- Mısır Fâtimî Halifesi el-Âmir bi-Ahkâmillah ve dönemi
Başlık çevirisi yok
YUNUS EMRE AYDIN
Yüksek Lisans
Türkçe
2017
TarihMimar Sinan Güzel Sanatlar ÜniversitesiTarih Ana Bilim Dalı
PROF. DR. AYDIN USTA
- Halife Mu'izz-Lidînillâh döneminde Fâtımî Devleti (341-365/953-975)
State of the Fatimid in the Caliph al-Mu'izz Li-dîn Allâh period (341-365 / 953-975)
FURKAN ERBAŞ
Doktora
Türkçe
2024
TarihSakarya Üniversitesiİslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
PROF. DR. SAİM YILMAZ
- Fatımi-Abbasi-Selçuklu münasebetleri ve Besasiri İsyanı
Fatimid-Abbasi-Selçuk relations and revolt of Besasiri
SÜLEYMAN GENÇ
Doktora
Türkçe
1995
DinDokuz Eylül Üniversitesiİslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ETHEM RUHİ FIĞLALI
- Hâkim-Biemrillâh ve saltanat dönemi
Hâkim-Bimrillah und reign
MEHMET AYIN
Yüksek Lisans
Türkçe
2020
DinHitit Üniversitesiİslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ HACI AHMET SEZİKLİ
- Fâtımî halifelerinden Azîz-Billâh dönemi (365-386/975-996)
Period of Aziz-Billâh from Fatimi caliphs (365-386/975-996)
GÜLSÜM CEYLAN