Kûmenâti'nin 'el-İnâye fi Şerhi'l-Vikâye' adlıeserinin tahkik ve değerlendirilmesi (Kitâbu'l Bey' den Kitâbu'l Müzeraa'ya kadar)
Critical edition and evaluation of Kūmenātī's al-ʿInāya fī Sharḥ al-Wiqāya (from Kitāb al-Bayʿ to Kitāb al-Muzāraʿa)
- Tez No: 1019076
- Danışmanlar: PROF. DR. HALİS DEMİR
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu tezin amacı, Hanefî fıkıh literatürünün önemli şerhlerinden biri olan Hasan b. Ali el-Kûmenâti (ö. 840/1436)'ye ait el-İnâye fî Şerhi'l-Vikâye adlı eseri tanıtmak, fıkhî ve metodolojik açıdan incelemek ve belirlenen bölümlerin (Kitabü'l Bey ve Kitabü'l Müzeraa) arasının tahkikli metnini akademik standartlara uygun şekilde ortaya koymaktır. Müellif, el- Kûmenâti'nin hayatı, ilmî kişiliği ve fıkıh tarihindeki yeri ele alınmış; el-İnâye adlı eseri muhteva, kaynak, yöntem ve dil özellikleri bakımından incelenmiştir. Çalışmanın uygulama kısmında eserin belirlenen bölüm aralığı, mevcut yazma nüshalar karşılaştırılarak mukabele usulü tahkik edilmiştir. Tahlil bölümünde literatür taraması ve doküman analizi yöntemleri kullanılmış; tahkik aşamasında İSAM tahkikli neşir kılavuzu esas alınmış, yazma nüshalar mukayeseli olarak değerlendirilmiş ve müellif nüshasına en yakın metnin oluşturulması hedeflenmiştir. Atıf ve kaynakça düzenlemelerinde İsnad Atıf Sistemi (2. Edisyon) esas alınmıştır. Kûmenâti'nin, Burhânüşşerîa Mahmûd b. Sadrüşşerîa el-Evvel Ubeydullah elMahbûbî el-Buhârî'nin (ö. 730/1329-30)'nin Vikāyetü'r-Rivâye adlı eserini şerh ederken yalnızca metni açıklamakla yetinmediği, hükümlerin delillerini Hanefî usulü çerçevesinde temellendirdiği görülmüştür. Müellifin klasik kaynaklardan derlediği bilgileri özgün bir sistematikle sunduğu, fıkhî ihtilaflarda zaman zaman kendi tercihlerini ortaya koyduğu ve döneminin sosyal meselelerine yer verdiği tespit edilmiştir. el-İnâye, dönemine kadar tevârüs eden Hanefî mezhebi fıkhi birikimini derleyerek sistemli biçimde nakletmiş ve özgün şerh yöntemiyle fıkıh literatüründe önemli bir konuma ulaşmıştır. Bu çalışma, eserin akademik dünyaya kazandırılmasına ve Hanefi fıkıh literatürünün daha iyi anlaşılmasına mütevazi bir katkı sunmayı hedeflemektedir.
Özet (Çeviri)
The aim of this study is to introduce al-ʿInāya fī Sharḥ al-Wiqāya, one of the important commentaries in the Ḥanafī fiqh literature, authored by Hasan b. ʿAlī alKūmenātī (d. 840/1436), to analyze it from jurisprudential and methodological perspectives, and to present a critical edition of the sections between Kitāb al-Bayʿ and Kitāb al-Muzāraʿa in accordance with academic standards. In this context, the life, scholarly personality, and place of al-Kūmenātī in the history of fiqh are examined, and his work al-ʿInāya is analyzed in terms of content, sources, method, and linguistic features. In the practical part of the study, the specified section of the work has been critically edited through comparison of available manuscript copies using the method of collation. In the analytical section, literature review and document analysis methods were employed. During the critical edition stage, the ISAM Guidelines for Critical Editions were followed; the manuscript copies were comparatively evaluated, and the text closest to the author's original version was aimed to be established. The Isnad Citation System (2nd Edition) was adopted in citations and bibliography. It has been observed that al-Kūmenātī, while commenting on Wiqāyat al-Riwāya by Burhān al-Sharīʿa Maḥmūd b. Ṣadr al-Sharīʿa al-Awwal ʿUbaydullāh al-Maḥbūbī alBukhārī (d. 730/1329–30), did not suffice merely with explaining the text, but also grounded the legal rulings within the framework of Ḥanafī legal methodology. It has been determined that the author presented information compiled from classical sources within an original systematic structure, occasionally expressed his own preferences in juristic disagreements, and addressed the social issues of his time. al-ʿInāya systematically transmits the accumulated Ḥanafī juristic heritage inherited up to its time and has attained an important position in the fiqh literature through its distinctive commentary method. This study aims to make a modest contribution to introducing the work to the academic world and to a better understanding of the Ḥanafī fiqh literature.