Türk sanat müziği geleneğinde bileşik makam teriminin Hüseynî, Dilkeşhâverân ve Hüseynîâşîrân makamları çerçevesinde incelenmesi
The concept of compound makam in Turkish art music: Hüseynî, Dilkeşhâverân, and Hüseynîâşîrân
- Tez No: 834467
- Danışmanlar: DOÇ. DR. SITKI BAHADIR TUTU
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Müzik, Music
- Anahtar Kelimeler: Türk sanat müziği, Turkish art music
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ege Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Türk Müziği Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, Türk sanat müziği geleneğinde bileşik makam terimini, Hüseynî makamı ve bu makamla ilişkisi olan Dilkeşhâverân ile Hüseynîâşîrân makamları çerçevesinde ele almaktadır. Çalışmanın çıkış noktasını, kaynak makamların dizisini ödünç alan bileşik makamlara, dizi dışında kaynak makamlara ait perde, seyir ve ezgi kalıplarının hangi ölçüde aktarıldığı sorusu oluşturmaktadır. Bu bağlamda, bileşik makamların özgünlüklerinin hangi unsurlar üzerinden şekillendiği araştırılmıştır. Tezin giriş bölümünde makam terimi ele alınmış, makam tasnifleri basit, bileşik ve şed makam başlıkları altında açıklanmıştır. Birinci bölümde, 9. yüzyıldan başlayarak 20. yüzyıl ve sonrasına kadar Türk müziği nazariyatı alanında eser vermiş nazariyatçıların nazariyat yaklaşımları incelenmiştir. Bu inceleme, 20. yüzyıl öncesi ile 20. yüzyıl ve sonrası olmak üzere iki ana dönem çerçevesinde gerçekleştirilmiştir. İkinci bölümde ise Hüseynî, Dilkeşhâverân ve Hüseynîâşîrân makamları, nazariyat kaynaklarında yer alan açıklamalar çerçevesinde incelenmiştir. Çalışmanın analiz aşamasında, Hüseynî, Dilkeşhâverân ve Hüseynîâşîrân makamlarındaki 110 çalgısal eser örneklem olarak incelenmiştir. Eserler, cümle ve cümleciklere ayrılmış, bu yapıların ses sahaları ve perde işlevleri“Ezgi Malzemesi Kesiti”kullanılarak tespit edilmiştir. Daha küçük ölçekte ise ezgi hareketi ve motif boyutundaki benzerlikler“Ezgi Çizgisi Kesiti”aracılığıyla belirlenmiş, benzer ezgi gerçekleşmeleri benzerlik düzeylerine göre özdeş, benzeş ve soydaş olmak üzere tasnif edilmiştir. Bu çözümlemeler sonucunda elde edilen veriler, Hüseynî, Dilkeşhâverân ve Hüseynîâşîrân makamlarına ilişkin tariflerin, eserlerdeki yapısal ezgi gerçekleşmeleriyle nasıl karşılık bulduğunu ortaya koymuştur. Bu sayede, nazariyat kaynaklarında yer alan tanımlar ile örneklem kapsamında incelenen müzik ifadeleri birlikte değerlendirilebilmiştir. Elde edilen bulgular, Hüseynî makamının tarihsel süreç içinde güçlü bir süreklilik sergilediğini ve makam kimliğini belirleyen perdelerin, Dilkeşhâverân ve Hüseynîâşîrân makamlarına farklı oranlarda ve işlevlerde aktarıldığını göstermektedir. Buna karşılık, her iki bileşik makamda da kaynak makamdan ödünç alınan perdelerin farklı hedef perdeler ilgisinde önemlendirildiği tespit edilmiştir. Makam etkisinin Hüseynî makamında çoğunlukla erken aşamada kesinleştiği, bileşik makamlarda ise bu etkinin daha geç bir aşamada kesinlik kazandığı görülmüştür. Ezgi hareketi ve motif düzeyindeki incelemeler, benzerliklerin çoğunlukla örtük biçimde gerçekleştirildiğini ve doğrudan tekrar yerine daha özgün besteleme davranışlarıyla sağlandığını ortaya koymuştur. Elde edilen bulgular birlikte değerlendirildiğinde, bileşik makamların yalnızca dizisel özellikler yoluyla değil, kaynak makamlardan ödünçlenen ve yeniden düzenlenen ezgi yaratma davranışları aracılığıyla özgün kimlik kazandığı anlaşılmıştır.
Özet (Çeviri)
This study examines the concept of the compound makam within the tradition of Turkish art music, focusing on the Hüseynî makam and the related makams Dilkeşhâverân and Hüseynîâşîrân. It investigates the extent to which pitches, melodic progressions, and melodic patterns associated with source makams are transferred to compound makams that adopt their scalar structures from those sources, and how elements beyond the scale contribute to this process. Within this framework, the study seeks to identify the musical parameters through which compound makams establish their distinctive identities. The introductory section addresses the concept of makam and presents makam classifications under the categories of simple, compound, and transposed makams. The first chapter examines theoretical approaches articulated by scholars of Turkish music theory from the ninth century to the twentieth century and beyond, organized into two main periods: the pre-twentieth century and the twentieth century onwards. The second chapter analyzes the Hüseynî, Dilkeşhâverân, and Hüseynîâşîrân makams in light of descriptions provided in theoretical sources. The analytical phase examines a corpus of 110 instrumental works composed in the Hüseynî, Dilkeşhâverân, and Hüseynîâşîrân makams. The works were segmented into phrases and sub-phrases, and the pitch ranges and functional roles of these structures were determined using the Melodic Material Segment. At a finer analytical level, similarities in melodic motion and motif structure were examined through the Melodic Contour Segment, and recurring melodic realizations were classified by degree of similarity as identical, similar, or cognate. The results demonstrate how theoretical descriptions of the Hüseynî, Dilkeşhâverân, and Hüseynîâşîrân makams correspond to structural melodic realizations in the musical repertoire, allowing theoretical definitions and observed musical expressions to be evaluated in direct relation to one another. The findings indicate that the Hüseynî makam exhibits strong historical continuity, and that the pitches defining its makam identity are transferred to the Dilkeşhâverân and Hüseynîâşîrân makams with differing functions and degrees of emphasis. In both compound makams, these borrowed pitches are recontextualized through their association with different target pitches. Whereas the makam effect in Hüseynî is generally established at an early stage of melodic development, in compound makams it tends to crystallize at a later stage. Analyses of melodic motion and motif structure further reveal that similarities are predominantly realized in implicit forms and are achieved through recompositional strategies rather than direct repetition. These findings suggest that compound makams acquire their distinctive identities not through scalar features alone, but through melodic construction practices borrowed from, reorganized, and reinterpreted on the basis of source makams.
Benzer Tezler
- Sounding the people: Populist logic and music politics in Early Republican Türkiye (1923-1952)
Halkı seslendirmek: Erken Cumhuriyet Türkiye'sinde popülist mantık ve müzik siyaseti (1923-1952)
GÖKHAN PARLAKTAŞ
Yüksek Lisans
İngilizce
2026
Müzikİstanbul Teknik ÜniversitesiMüzikoloji Ana Bilim Dalı
PROF. DR. FATMA BELMA OĞUL
- Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi 2069-1//2 risaleler çalışması
Topkapı Palace Museum Library numbered 2069-1//2 tractate (risale) studies
EMEL DEMİRGEN
Yüksek Lisans
Türkçe
2002
Tarihİstanbul Teknik ÜniversitesiMüzikoloji Ana Bilim Dalı
DOÇ. Ş. ŞEHVAR BEŞİROĞLU
- Keman eğitiminde Zeybek müziğinin kullanımı üzerine bir araştırma
A study on the use of Zeybek music in violin education
OZAN GÜLÜM
Doktora
Türkçe
2019
Eğitim ve ÖğretimGazi ÜniversitesiGüzel Sanatlar Eğitimi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. AYTEKİN ALBUZ
- Karaman aşıklık geleneği içinde Aşık Onguni'nin eserlerinin makam, usul, güfte ve hece vezni özellikleri açısından incelenmesi
An analysis on Ashıq Ongunı's works in Karaman ashiq tradition in terms of maqam, usul, lyrics and syllable meter features
ABDULKADİR KARATAŞ
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
MüzikAtatürk ÜniversitesiMüzik Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ TUNCAY ARAS
- Türkiye Cumhuriyeti'nde müzik kurumlaşması ve kültürel kimlik değişimi
Musical institutionalization and cultural identity change in Turkish Republic
GÜRSEL YURTSEVEN
Doktora
Türkçe
2018
MüzikYıldız Teknik ÜniversitesiSanat ve Tasarım Ana Bilim Dalı
PROF. DR. TURAN SAĞER