Adölesanlarda transteoretik model temelli beslenme eğitiminin sürdürülebilir beslenme davranışına etkisinin incelenmesi
Investigation of the effect of transtheoretical model-based nutrition education on sustainable nutrition behavior in adolescents
- Tez No: 1001670
- Danışmanlar: DOÇ. DR. ZEYNEP CAFEROĞLU AKIN, DOÇ. DR. ÖZNUR BAŞDAŞ
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Beslenme ve Diyetetik, Halk Sağlığı, Nutrition and Dietetics, Public Health
- Anahtar Kelimeler: Adölesan, Beslenme Eğitimi, Davranış Değişimi, Sürdürülebilir Beslenme, Transteoretical Model, Beslenme davranışı, Sağlıklı beslenme, Transteoretik model, Adolescents, Behavior Change, Sustainable Nutrition, Nutrition Education, Transtheoretical Model, Feeding behavior, Healthy nutrition
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Erciyes Üniversitesi
- Enstitü: Sağlık Bilimleri Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Beslenme Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, adölesanlarda sürdürülebilir beslenme davranışlarını geliştirmek amacıyla Transteoretik Model (TTM) temelli olarak hazırlanan Sürdürülebilir Beslenme Eğitim Programı'nın etkililiğini değerlendirmek amacıyla yürütülmüştür. Ergenlik dönemi, yaşam boyu sürecek beslenme ve sağlık davranışlarının şekillendiği kritik bir evre olup bu dönemde kazanılan sağlıksız beslenme alışkanlıkları hem güncel sağlık sorunlarına hem de ilerleyen yaşlarda kronik hastalık riskine zemin hazırlamaktadır. Son yıllarda sağlıklı beslenme ile çevresel sürdürülebilirliği birlikte ele alan yaklaşımlar ön plana çıkmış olsa da adölesanlara yönelik kuramsal temelli sürdürülebilir beslenme müdahaleleri sınırlıdır. Çalışma, iki lisede 9. sınıf öğrencileriyle yürütülen deneysel bir çalışma olarak planlanmıştır. Müdahale grubuna, TTM'nin değişim aşamaları, karar dengesi, değişim süreçleri ve öz-etkililik bileşenleri doğrultusunda yapılandırılmış sürdürülebilir beslenme eğitimi uygulanmış; kontrol grubuna herhangi bir müdahale yapılmamıştır. Eğitim programı, öğrencilerin değişim aşamalarına göre yönlendirildiği toplam 10 oturumdan oluşmuş ve 5 hafta süresince uygulanmıştır. Veriler; TTM-Sürdürülebilir Beslenme Davranışı Ölçeği, Gezegen Sağlığı Diyet İndeksi (GSDİ), diyet çeşitliliği skoru (DDS) ve anket formu aracılığıyla toplanmıştır. Çalışma sonucunda, müdahale grubunda GSDİ puan farklarının kontrol grubuna kıyasla anlamlı düzeyde arttığı belirlenmiştir (P = 0,003). Ayrıca müdahale grubunda kalite işaretleri, et tüketiminin azaltılması, yerel gıda tercihi, düşük yağ tüketimi, gıda israfından kaçınma ve mevsime özgü gıda tüketimi alt boyutlarında anlamlı farklılıklar saptanmıştır (P < 0,05). Bu alanlarda etki büyüklüklerinin orta–yüksek düzeyde olduğu görülmüş; özellikle et tüketiminin azaltılması (d ≈ 1,07), mevsime özgü gıdalar (d ≈ 0,89) ve kalite işaretleri (d ≈ 0,84) alt boyutlarında güçlü müdahale etkileri gözlenmiştir. Müdahale grubunda bilişsel ve davranışsal değişim süreçleri ile karar alma yarar algısı ve öz-etkililik puanlarında da anlamlı artışlar belirlenmiştir (P < 0,05). Diyet çeşitliliği skorunda müdahale sonrası anlamlı bir artış saptanırken (P = 0,001), bazı alt boyutlarda (sağlıklı ve dengeli beslenme, hayvan sağlığı ve zarar algısı) gruplar arasında anlamlı fark bulunmamıştır. Sonuç olarak, TTM temelli sürdürülebilir beslenme eğitim programının adölesanlarda sürdürülebilir beslenme davranışlarını geliştirmede etkili olduğu; özellikle çevresel sürdürülebilirlikle ilişkili davranışlarda orta ve yüksek düzeyde etki büyüklükleri sağladığı görülmüştür. Bu bulgular, okul temelli ve kuramsal temelli müdahalelerin adölesanlarda hem sağlıklı hem de çevresel açıdan sürdürülebilir beslenme alışkanlıklarının kazandırılmasında önemli bir araç olabileceğini göstermektedir.
Özet (Çeviri)
This study was conducted to evaluate the effectiveness of a Transtheoretical Model (TTM)–based Sustainable Nutrition Education Program designed to improve sustainable nutrition behaviors among adolescents. Adolescence is a critical developmental period during which lifelong dietary and health behaviors are established, and unhealthy eating habits acquired during this stage may contribute to both immediate health problems and an increased risk of chronic diseases later in life. Although approaches integrating healthy nutrition and environmental sustainability have gained increasing attention in recent years, theory-based sustainable nutrition interventions targeting adolescents remain limited. The study was designed as an experimental study conducted with 9th-grade students in two high schools. The intervention group received a sustainable nutrition education program structured according to the TTM components—stages of change, decisional balance, processes of change, and self-efficacy—while no intervention was applied to the control group. The program consisted of 10 sessions tailored to students' stages of change and was implemented over 5 weeks. Data were collected using the TTM-Sustainable Nutrition Behavior Scale, the Planetary Health Diet Index (PHDI), the Dietary Diversity Score (DDS), and related questionnaires. The results demonstrated that PHDI score differences increased significantly in the intervention group compared with the control group (P = 0.003). Moreover, significant improvements were observed in the intervention group in the subdimensions of quality labels, reduced meat consumption, local food preference, low-fat intake, avoidance of food waste, and seasonal food consumption (P < 0.05). Effect sizes in these domains ranged from moderate to high, with particularly strong intervention effects observed for reduced meat consumption (d ≈ 1.07), seasonal foods (d ≈ 0.89), and quality labels (d ≈ 0.84). Significant increases were also identified in cognitive and behavioral processes of change, decisional balance (pros), and self-efficacy scores in the intervention group (P < 0.05). While a significant post-intervention increase was found in the Dietary Diversity Score (P = 0.001), no significant differences between groups were observed in some subdimensions, including healthy and balanced eating, animal welfare, and perceived barriers (cons). In conclusion, the TTM-based sustainable nutrition education program was found to be effective in improving sustainable nutrition behaviors among adolescents, particularly in behaviors related to environmental sustainability, with moderate to high effect sizes. These findings indicate that school-based, theory-driven interventions may serve as an important tool for fostering both healthy and environmentally sustainable dietary behaviors in adolescent populations.
Benzer Tezler
- Adölesanlarda uygulanan motivasyon programının obezite üzerine etkisinin incelenmesi
Determination the effect of the motivation program applied to adolescents with obesity
ÇİĞDEM CEYLAN
Doktora
Türkçe
2020
HemşirelikGazi ÜniversitesiHemşirelik Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. EBRU KILIÇARSLAN TÖRÜNER
- Adölesanlarda transteoretik model temelli sağlığı geliştirme programının güvenli bisiklet kullanma davranışına etkisi
The effect of transtheoretic model based health promotion program on safe cycling behavior on adolescents
ÖZDEN ERDEM
- Adölesanlarda uygulanan bilinçli farkındalık egzersizleri ile desteklenen transteoretik model temelli sağlıklı internet kullanımı programının problemli internet kullanımı, sosyal beceri ve öz yeterlilik düzeyine etkisi
The effect of the healthy internet use program based on the transtheoretical model supported by mindfulness exercises on problematic internet use, social skills, and self-efficacy in adolescents
BÜŞRA DEMİRDAĞ
Doktora
Türkçe
2025
Halk SağlığıSelçuk ÜniversitesiHemşirelik Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ALİME SELÇUK TOSUN
- Güneşten korunma programının adölesanların güneşten korunma davranışlarına etkisi: Transteoretik modele dayalı bir çalışma
The Effect of a sun protection program on the sun-protection behavior of adolescents: A study based on the Transtheoretical model
ÖZCAN AYGÜN
Doktora
Türkçe
2012
Çocuk Sağlığı ve HastalıklarıMarmara ÜniversitesiHemşirelik Bölümü
YRD. DOÇ. DR. AYŞE ERGÜN
- Whatsapp uygulaması ile yapılan“transteoretik model temelli fiziksel aktivite programının”adölesanların fiziksel aktivite ve egzersiz davranışlarına etkisi
The effect of physical activity programme based on transtheoretical model via whatsapp on the physical activity and exercise behavior of adolescents
FATMA CEYLAN