14-16. yüzyıllar arasındaki tahkiyevî mesnevilerde olağanüstü unsurlar
Supernatural elements in narrative mathnawis between the 14th and 16th centuries
- Tez No: 1004757
- Danışmanlar: PROF. DR. TALAT AYTAN
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Türk Dili ve Edebiyatı, Turkish Language and Literature
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Yıldız Teknik Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Türk Dili ve Edebiyatı Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, 14-16. yüzyıllar arasında Anadolu sahasında yazılmış tahkiyevî mesnevîlerde yer alan olağanüstü unsurları tespit etmek ve bunların kurgusal yapıdaki konum ve işlevlerini değerlendirmek amacıyla hazırlanmıştır. Mesnevî geleneği boyunca olağanüstü varlıklar, mekânlar, olaylar ve yöntemler yalnızca süsleyici bir unsur değil, anlatının yönünü belirleyen ve dönüştüren yapısal bileşenler olarak kullanılmıştır. Bu nedenle çalışma, olağanüstülüğü metnin kurucu bir unsuru olarak ele alarak mesnevîlerin tahkiye yapısına dair bütüncül bir bakış açısı sunmayı hedefler. Araştırmanın kaynağı, 14-16. yüzyıllarda kaleme alınmış 61 mesnevîden oluşur. Bu eserler olay örgüsü, anlatıcı özellikleri, şahıs kadrosu, mekân düzeni ve olağanüstü unsurların kullanım biçimleri açısından incelenmiş; tespit edilen unsurlar“varlık”,“nesne ve araç”,“mekân”,“olay”ve“yöntem”başlıkları altında yeniden sınıflandırılmıştır. Böylece olağanüstünün metindeki yoğunluğu, işlevi ve rolü değerlendirilmiştir. Çalışmanın teorik zemini tahkiye ve olağanüstülük tartışmalarına dayanır. Mesnevî-kurgu ilişkisine dair araştırmalar, türün olay örgüsü, karakter yapısı ve anlatıcı tercihleri bakımından incelenebilir olduğunu göstermiştir. Olağanüstülük ise yalnızca“gerçek dışı”olana değil, aynı zamanda zihnin sıradışı olarak algıladığı her duruma işaret eder. Mesnevî geleneği dinî-tasavvufî, aşk ve macera merkezli geniş bir anlatı alanı sunar. Özellikle ikili aşk mesnevîlerinde tekrarlanan motifler, kahramanın engelleri aşmasında olağanüstü varlık ve yöntemlerin belirleyici rol oynadığı kalıplaşmış bir yapı oluşturur. Bu unsurlar çoğu zaman olay örgüsünün kırılma noktalarını belirler; kahramanın kaderini, zamanı, mekânı veya olay akışını dönüştürür. 17. yüzyıldan itibaren mesnevîlerde gerçekçi konuların ağırlık kazanması olağanüstülüğün kullanımını azaltmış; bu nedenle çalışma 14-16. yüzyıl arasında yazılmış mesnevîler ile sınırlandırılmıştır. Tezin giriş bölümü teorik çerçeveyi kapsar. İkinci bölümü olağanüstü unsurları sınıflandırırken, üçüncü bölüm bu unsurların anlatıdaki işlevlerini ve mesnevî türüne katkılarını değerlendirmektedir. Bu çerçevede çalışma, olağanüstülüğün mesnevî geleneğinin temel ve dinamik bir bileşeni olduğunu ortaya koymaktadır.
Özet (Çeviri)
This study has been prepared to identify the extraordinary elements found in narrative mathnawis written in Anatolia between the 14th and 16th centuries and to evaluate their positions and functions within the fictional structure. Throughout the mathnawi tradition, extraordinary beings, places, events, and methods have functioned not merely as decorative elements but as structural components that direct and transform the narrative. For this reason, the study approaches extraordinariness as a constitutive element of the text and aims to offer a comprehensive perspective on the narrative structure of mathnawis. The source of the research consists of 61 mathnawis written between the 14th and 16th centuries. These works were examined in terms of plot, narrator features, character organization, spatial design, and the usage patterns of extraordinary elements; the identified elements were reclassified under the headings“being,”“object and instrument,”“place,”“event,”and“method.”In this way, the intensity, function, and role of extraordinariness in the text were evaluated. The theoretical basis of the study is grounded in discussions of narration and extraordinariness. Research on the relationship between mathnawi and fiction has shown that the genre can be analyzed in terms of plot structure, character design, and narrator preferences. Extraordinariness, on the other hand, refers not only to what is“beyond reality”but also to any situation perceived as unusual by the mind. The mathnawi tradition offers a broad narrative field encompassing religious–mystical, love, and adventure stories. Especially in double-love mathnawis, recurring motifs create a fixed structure in which extraordinary beings and methods play a decisive role in helping the protagonist overcome obstacles. These elements often determine the turning points of the plot and transform the hero's fate, time, space, or the flow of events. From the 17th century onward, the increasing dominance of realistic subjects in mathnawis reduced the use of extraordinary elements; therefore, the study is limited to mathnawis written between the 14th and 16th centuries. The introduction of the thesis covers the theoretical framework. While the second chapter classifies extraordinary elements, the third chapter evaluates their narrative functions and contributions to the mathnawi genre. Within this framework, the study demonstrates that extraordinariness is a fundamental and dynamic component of the mathnawi tradition.
Benzer Tezler
- 14.-16. yüzyıllar arasında Osmanlı İmparatorluğu'nda okçu birliklerinin kullanımı
The use of archery units in the Ottoman Empire between the 14th and 16th centuries
BERKİN ONUR BİLGİNER
- Akdeniz mimarlığında ortak izler: saray yapılarında galeri kullanımı (14.yy-17.yy)
Common traces in the mediterranean architecture: gallery use in palace buildings (14th-17th century)
FURKAN SAĞDIÇ
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Mimarlıkİstanbul Teknik ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
PROF. DR. AYGÜL AĞIR
- Effect of sun-drying on polyphenols and in vitro bioavailability of sarilop and Bursa siyahi figs (Ficus carica L.)
Güneşte kurutmanın sarılop ve Bursa siyahi incirleri (Ficus carica L.) polifenolleri ve ın vitro bioyararlılığına etkisi
SENEM KAMİLOĞLU
Yüksek Lisans
İngilizce
2012
Gıda Mühendisliğiİstanbul Teknik ÜniversitesiGıda Mühendisliği Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. ESRA ÇAPANOĞLU GÜVEN
- Divan şiirinde hayvan motifi
Animal pattern on divan poetry
ÖNDER ERTAP
Yüksek Lisans
Türkçe
1996
Türk Dili ve EdebiyatıBalıkesir ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. MEHMET AKKAYA
- An archaeometric application to a group of early Ottoman ceramics from İznik
İznik'de bulunan bir grup erken Osmanlı seramiğinde arkeometrik bir inceleme
BURCU KIRMIZI
Yüksek Lisans
İngilizce
2004
ArkeolojiOrta Doğu Teknik ÜniversitesiArkeometri Ana Bilim Dalı
PROF.DR. HALE GÖKTÜRK