Mahmûd Hamza Efendi'nin el-İstikşaf adlı risalesinde vakıf mallarında mahallî uygulamalar ve hukukî niteliği
Local practices in waqf properties and their legal nature in Mahmud Hamza Efendi's treatise al-Istikshaf
- Tez No: 1006688
- Danışmanlar: DR. ÖĞR. ÜYESİ ABDULLAH KAVALCIOĞLU
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Bayburt Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: İslam Hukuku Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu araştırmada, Osmanlı'nın son dönem Şam müftüsü ve Hanefî fakihi Mahmud Hamza Efendi'nin vakıf hukukuna dair yaklaşımı, el-İstikşâf an Teâmüli'l-Evkâf adlı risalesi çerçevesinde incelenmektedir. Çalışmanın temel konusu, klasik İslam hukuku ilkeleri doğrultusunda şekillenen vakıf müessesesinin Osmanlı tatbikatı ile bu uygulamaların Mahmud Hamza Efendi tarafından nasıl fıkhî bir zeminde değerlendirildiğinin ortaya konulmasıdır. Araştırmanın amacı, Osmanlı vakıf pratiğinde ortaya çıkan icâreteyn, hulû, marsad, müşeddü'l-miske ve benzeri tasarruf biçimlerinin fıkhî mahiyetini tespit etmek ve bu uygulamaların örf–fıkıh ilişkisi bağlamında nasıl meşruiyet kazandığını analiz etmektir. Bu çerçevede çalışma, vakıf hukukunun yalnızca teorik hükümlerle sınırlı kalmadığını; yerel ihtiyaçlar ve teamüller doğrultusunda dinamik bir yapı kazandığını göstermeyi hedeflemektedir. Araştırmada nitel yöntem kullanılmış; başta Mahmud Hamza Efendi'nin el-İstikşâf adlı risalesi olmak üzere klasik Hanefî fıkıh kaynakları, Osmanlı arşiv belgeleri ve tabakat eserleri incelenmiştir. Metin merkezli analiz yöntemiyle risalede ele alınan vakıf uygulamaları, klasik fıkıh literatürüyle karşılaştırılarak değerlendirilmiştir. Çalışmanın sonucunda, Mahmud Hamza Efendi'nin vakıf hukukunu yalnızca teorik hükümler üzerinden değil, toplumsal ihtiyaçlar ve yerel uygulamalar ışığında ele alan bir yaklaşım benimsediği ortaya konulmuştur. el-İstikşâf risalesinin, Osmanlı vakıf sisteminde karşılaşılan pratik sorunlara fıkhî çözümler sunması bakımından önemli bir kaynak olduğu ve modern vakıf hukukunun tarihsel arka planını anlamada dikkate değer katkılar sunduğu sonucuna ulaşılmıştır.
Özet (Çeviri)
In this study, the approach of Mahmud Hamza Efendi an Ḥanafī jurist and the Mufti of Damascus during the late Ottoman period to waqf law is examined within the framework of his treatise entitled al-Istikshâf an Teâmul al-Awqâf. The main focus of the study is to reveal how the waqf institution, shaped in accordance with the principles of classical Islamic law, was manifested in Ottoman practice and how these practices were evaluated by Mahmud Hamza Efendi on a juristic (fiqhi) basis. The aim of the research is to determine the juristic nature of disposition forms such as ijârateyn, hulû, marsad, mushadd al-miska, and similar practices that emerged in Ottoman waqf practice, and to analyze how these applications gained legitimacy within the context of the relationship between custom (urf) and fiqh. In this respect, the study seeks to demonstrate that waqf law is not confined solely to theoretical rulings, but rather acquires a dynamic structure shaped by local needs and customary practices. A qualitative research method has been employed in this study. Primarily, Mahmud Hamza Efendi's treatise al-Istikshâf, along with classical Hanafi fiqh sources, Ottoman archival documents, and biographical (tabaqât) works, have been examined. Through a text-centered analytical method, the waqf practices discussed in the treatise have been evaluated by comparing them with the classical fiqh literature. As a result of the study, it has been demonstrated that Mahmud Hamza Efendi adopted an approach to waqf law that was not limited to theoretical rulings, but rather took into account social needs and local practices. It has been concluded that the treatise al-Istikshâf constitutes an important source in terms of offering fiqh-based solutions to practical problems encountered in the Ottoman waqf system and provides significant contributions to understanding the historical background of modern waqf law.
Benzer Tezler
- Osmanlı dönemi Tercihu'l-beyyinat literatüründe şehadet: Nev'îzâde Atâî ve Mahmud Hamza Efendi'nin eserleri özelinde
Testimony in“Tercihu'l-beyyinat”literature of the Ottoman period: A study of the works of Nev'izade Atai and Mahmud Hamza Efendi
BETÜL EK BOZKUŞ
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
DinMarmara ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ASIM CÜNEYD KÖKSAL
- Şam müftüsü Mahmud Hamza Efendi ve cezaların infazına ilişkin görüşleri
Mufti of damascus Mahmoud Hazma Efendi and his opinions on the execution of sentences
HÜSEYİN ARI
- Muhammed Zâfir el-Medenî'nin el-Envâru'l Kudsiyye fi Tenzîhi Turuki'l Kavmi'l Aliyye adlı eseri
Başlık çevirisi yok
MEHMET İNCE
Yüksek Lisans
Türkçe
2014
DinAtatürk ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. İSA ÇELİK
- Ayntâbî'nin Tercüme-i Tibyan tefsirinin muhteva ve metod bakımından değerlendirilmesi
The evaluation of Ayntâbi?s Terceme-i Tibyan commentary with regard to content and method
ORHAN İYİBİLGİN
- Mahmûd Hamza Efendi'nin Dürrü'l-Esrâr adlı tefsîr eserindeki nahiv uygulamaları (Bakara Sûresi örneği)
Nahiv applications in Mahmud Hamza Efendi's commentary work of Dürrü'l-Esrâr (Sample of Bakara period)
ADEM KARACA
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
DilbilimBayburt ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ ÜZEYİR TUNA