Tarihî Kıpçak Türkçesi eserlerinde kalıp sözler ve Kırgız Türkçesindeki görünümü
Formulaic expressions in historical Kipchak Turkish works and their appearance in Kyrgyz Turkish
- Tez No: 1011889
- Danışmanlar: DR. ÖĞR. ÜYESİ MEHMET SARIKÖSE
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Türk Dili ve Edebiyatı, Dilbilim, Turkish Language and Literature, Linguistics
- Anahtar Kelimeler: Kalıp sözler, Kıpçak Türkçesi, Kıpçaklar, Kırgız Türkçesi, Formulaic words, Kıpcaks
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Pamukkale Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bir dilin söz varlığı, çeşitli unsurlardan oluşur. İnsanlar arası iletişimde, hayatın içinde meydana gelen çeşitli olaylar karşısında kişilerin geliştirip zamanla gelenek hâline getirdiği söz ve söz kalıpları da bir dilin söz varlığının en önemli unsurlarından biridir. Her toplumda farklılıklar gösteren, ait oldukları toplumun fertlerinin günlük yaşamda ve sosyal hayatta ilişkilerini düzenleyen, teşekkür etme, ricada bulunma, dua etme, iyi dileklerini bildirme, kutlama, selamlaşma, vedalaşma vb. durumlarda alışkanlık hâlinde kullandığı, herkes tarafından bilinen kalıp ifadelere kalıp söz adı verilmektedir. Kalıp sözler bir toplumun kendine has özellikleri, kültürel, dinî ve millî mirası ile ilgili önemli bilgiler ve kültürel kodlar taşıyan dil birimleridir. Bu özelliklerin ortaya konması ve tespit edilmesi için kalıp sözlerin hem dil bilgisi ve dil bilim açısından hem de sosyal ve kültürel açıdan ele alınması elzemdir. Ayrıca bir dilin anlatım imkânlarının ortaya konması bakımından kalıp sözlerin tespit edilmesi ve incelenmesi gerekmektedir. Çalışmamız kapsamında tarihî Kıpçak sahasında yazılmış eserlerdeki kalıp sözlerin tespit edilmesi ve günümüz Kırgız Türkçesindeki görünümlerinin verilmesi amaçlanmıştır. Bu doğrultuda“Gülistan Tercümesi”,“İrşâdü'l-Mülûk ve's-Selâtîn”,“Codex Cumanicus”,“Kitâbü'l-İdrâk li-Lisâni'l-Etrâk”,“Kitâb-ı Mecmû-ı Tercümân-ı Türkî ve Acemî ve Mugalî”,“Kitabü'l-Ef'al”,“Et-Tuhfetü'z-Zekiyye fi'l-Lügati't-Türkiyye”,“Ed-Dürretü'l-Mudiyye fil-Lügati't-Türkiyye”,“El-Kavânînü'l- Külliyye li-Zabti'l-Lügati't-Türkiyye”,“Bülgatü'l-Muştâk fi Lûgati't-Türk ve'l-Kıfçak”adlı eserlerdeki kalıp sözler tespit edilmeye çalışılmış. Çalışmanın inceleme bölümünde ilk olarak tespit edilen kalıp sözler yapı, işlev ve anlam açısından sınıflandırılmıştır. Sonrasında ise tespit edilen kalıp sözlerin Kırgız Türkçesindeki karşılıkları tablo şeklinde verilmiştir.
Özet (Çeviri)
A language's lexicon is composed of various elements. Among the most important of these are words and formulaic expressions that individuals develop in response to events occurring in everyday life and interpersonal communication, and that, over time, become established as conventions. These expressions, which vary from one society to another, regulate the relationships of members of a given community in daily life and social contexts. They are habitually used and widely recognized in situations such as expressing gratitude, making requests, offering prayers, conveying good wishes, celebrating, greeting, and bidding farewell. Such fixed expressions are referred to as formulaic expressions. Formulaic expressions are linguistic units that carry significant information and cultural codes related to a society's distinctive characteristics, as well as its cultural, religious, and national heritage. In order to identify and elucidate these features, it is essential to examine formulaic expressions not only from grammatical and linguistic perspectives but also from social and cultural viewpoints. Moreover, the identification and analysis of formulaic expressions are necessary for revealing the expressive capacities of a language. Within the scope of this study, it was aimed to identify formulaic expressions in works written in the historical Kipchak domain and to present their manifestations in contemporary Kyrgyz Turkish. In line with this objective, efforts were made to identify formulaic expressions in the following works: Gülistan Tercümesi, İrşâdü'l-Mülûk ve's-Selâtîn, Codex Cumanicus, Kitâbü'l-İdrâk li-Lisâni'l-Etrâk, Kitâb-ı Mecmû-ı Tercümân-ı Türkî ve Acemî ve Mugalî, Kitabü'l-Ef'al, Et-Tuhfetü'z-Zekiyye fi'l-Lügati't-Türkiyye, Ed-Dürretü'l-Mudiyye fil-Lügati't-Türkiyye, El-Kavânînü'l-Külliyye li-Zabti'l-Lügati't-Türkiyye, and Bülgatü'l-Muştâk fi Lûgati't-Türk ve'l-Kıfçak. In the analysis section of the study, the identified formulaic expressions were first classified in terms of structure, function, and meaning. Subsequently, the corresponding forms of these expressions in Kyrgyz Turkish were presented in tabular format.
Benzer Tezler
- Köktürk Türkçesinden Çağatay Türkçesine atasözleri, özdeyiş ve kalıp ifadelerin morfolojik ve semantik özellikleri
Morphological and semantic features of proverbs, sayings and fixed expressions from Köktürk Turkıc to Chagatai Turkic
AYŞE ÖZKAN AKDAĞ
Doktora
Türkçe
2026
Türk Dili ve Edebiyatıİstanbul ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. FİKRET TURAN
- Kazan-Tatar Türkçesinin tarihî Kıpçak yadigârları bağlamında aidiyeti -anlam bilimsel bir karşılaştırma-
The involvement of Kazan-Tatar language in the context of historical Kıpchak texts -a semantic comparison-
ÖZGE SÖNMEZLER DURAN
Doktora
Türkçe
2020
DilbilimSelçuk ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. UFUK DENİZ AŞCI
- Karahanlı, Harezm ve Kıpçak Türkçesi eserlerinden dinî terimler
Religious terms in the works of Karakhanids, Kharezm andKipchak Turkish
SUNAY DENİZ
Doktora
Türkçe
2019
DilbilimFırat ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ ÇİMEN ÖZÇAM SANAÇ
- Tarihî Türk dili metinlerinde Tanrı kavramı
The concept of God in historical Turkish texts
FATMA DALLI
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
Türk Dili ve EdebiyatıAkdeniz ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. SUAT ÜNLÜ
- Orta Türkçe dönemi eserlerinde ses söz varlığı
Sound vocabulary in middle Turkish period works
BÜŞRA ADİYAMAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
Türk Dili ve EdebiyatıErzurum Teknik ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ SÜMEYRA ALAN