Kültürel miras alanlarında dolgu yapıların görsel etki değerlendirmesi için görsel dikkat yazılımı kullanımı: Bursa 1. Yeşil Caddesi örneği
Visual attention software for visual impact assessment of infill buildings in cultural heritage sites: Bursa 1. Yeşil Street
- Tez No: 1013103
- Danışmanlar: PROF. DR. TÜLİN VURAL ARSLAN, DOÇ. DR. ORKAN ZEYNEL GÜZELCİ
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Mimarlık, Architecture
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Bursa Uludağ Üniversitesi
- Enstitü: Fen Bilimleri Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Mimarlık Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Tarihi kent merkezleri güncel gelişmelere uyum sağlarken miras değerini koruma zorluğuyla karşı karşıya kalmaktadır. Bu çevrelerde dolgu yapıların inşası, özellikle görsel algı açısından mimari müdahale ile miras koruması arasında denge kurulmasını gerektirmektedir. Geleneksel Görsel Etki Değerlendirme yöntemlerinin sübjektif verilere dayanması kültürel miras alanlarının sürdürülebilirliği için risk oluşturmaktadır. Bu tezde, Üretken Yapay Zekâ (ÜYZ) ve Görsel Dikkat Yazılımı (GDY) teknolojilerini birleştiren veri odaklı bir iş akışı önerilerek, tasarımın erken aşamasında dolgu yapının tarihi doku üzerindeki görsel etkisinin nicel olarak değerlendirilmesi amaçlanmaktadır. Önerilen yöntem, UNESCO Dünya Miras Listesi'ne kayıtlı Bursa Yeşil Külliyesi'ni barındıran tarihi bir koridorda test edilmiştir. İş akışı üç aşamadan oluşmaktadır: (i) Alan analizi: Caddedeki yapıların bileşenleri, literatüre dayalı görsel algı kriterlerine sınıflandırılmış, görüş alanı analizi ile Anahtar Gözlem Noktaları, görüş koridorları ve kritik bakış noktaları belirlenmiştir. (ii) Tasarım oluşturma ve görselleştirme: Elde edilen verilere dayanarak tarihi dokuyu taklit etme ile dokuya zıtlık spektrumunda beş tasarım alternatifi üretilmiştir. Modeller önce kütlesel olarak oluşturulmuş, ControlNet tabanlı Stable Diffusion ile kendi özgün geometrisi ile sınırlandırılarak görselleştirilmiştir. Böylece yapay zekâ ile oluşturulacak üretimlerdeki halüsinasyonlar azaltılmış ve görsel sadakat korumuştur (iii) Bilişsel analiz: Mevcut cadde görüntülerine yerleştirilen yeni tasarımlar insanın dikkat öncesi bakışını simüle eden yapay zekâ tabanlı GDY ile analiz edilmiş; ısı haritaları, bakış sekansı ve ilgi alanları metrikleri üzerinden durağan ve hareketli haldeki bakışlarda miras alanının görsel algı bütünlüğü değerlendirilmiştir. Sonuçlar, önerilen iş akışının mimari parametrelerin görsel algıya etkisini açıklığa kavuşturarak erken tasarım kararlarını destekleyebileceğini göstermektedir. Çalışma, yapay zekânın üretken ve analitik bir işbirlikçi potansiyelini ortaya koyarak gelecekteki kentsel tasarım ve miras alanı koruma stratejileri için tekrarlanabilir, objektif bir temel sunmaktadır.
Özet (Çeviri)
Historical cities face the challenge of accommodating contemporary development while safeguarding their cultural landscapes. Introducing new infill buildings within such contexts requires balancing architectural intervention with heritage conservation, particularly in terms of visual perception. As conventional Visual Impact Assessment methods often rely on subjective data, they may pose risks to the sustainable management of cultural heritage sites. This thesis proposes a data-driven workflow integrating Generative Artificial Intelligence (GenAI) and Visual Attention Software (VAS) to quantitatively evaluate the visual impact of infill buildings on historic urban fabric during the early design stages. The proposed method was tested in a historic corridor containing the Bursa Yeşil Complex, inscribed on the UNESCO World Heritage List. The workflow consists of three stages: (i) Site analysis: the architectural components of the buildings along the street were classified according to literature-based visual perception criteria, while view corridors, and critical viewpoints were identified through viewshed analysis. (ii) Design generation: five design alternatives were produced along a spectrum from imitation of the historic fabric to contrast with it. The models were first developed as massing models and then visualised using ControlNet-based Stable Diffusion, constrained by their original geometry to reduce AI-generated distortions and preserve visual fidelity. (iii) Cognitive analysis: the new designs were inserted into existing street images and analysed using AI-based VAS, which simulates human pre-attentive vision. The visual perceptual integrity of the heritage area was evaluated under static and sequential viewing conditions through heat maps, gaze sequences, and areas of interest metrics. The results indicate that the proposed workflow can support early-stage design decisions by clarifying the effects of architectural parameters on visual perception. The study demonstrates the potential of artificial intelligence as both a generative and analytical collaborator, offering a repeatable and objective basis for future urban design and heritage conservation strategies.
Benzer Tezler
- Yerleşme ve ziraat hayatı açısından Baltacı ve Solaklı Deresi havzaları
Başlık çevirisi yok
YÜKSEL ACAR
- Kent ve peyzaj planlaması çerçevesinde kıyı dolgu düzenlemelerinin incelenmesi; Maltepe-Bostancı ve Samatya dolgu alanları sahil parklarının peyzaj planlama açısından irdelenmesi
Investigating the arrangement coast means of urban and landscope planning: Maltepe-Bostancı and Samatya filled coastal parks taken as an example for the landscape investigation
KEVSER ÖKSÜZ
Yüksek Lisans
Türkçe
2000
Şehircilik ve Bölge Planlamaİstanbul Teknik ÜniversitesiPROF.DR. AYŞE SENA KUBAT
- Geç 19. yüzyıl ve erken 20. yüzyıl İstanbul'unda tarihi mezarlık alanlarının mekansal dönüşümü
Spatial transformation of historical cemetery areas of İstanbul in the late 19th century and early 20th century
SAYGIN ALKAN
- Urban transformation as political and ideological intervention in space: A case study in Diyarbakır
Mekana politik ve ideolojik bir müdahale olarak kentsel dönüşüm: Diyarbakır örneği
DİREN TAŞ
Yüksek Lisans
İngilizce
2019
SosyolojiOrta Doğu Teknik ÜniversitesiSosyoloji Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. BARIŞ MÜCEN
- Çok katmanlı bir kent mirası: Antalya Kaleiçi ve çevresinin fotoğraflarla belgelenmesi
A multi-layered urban heritage: Documenting Antalya Kaleiçi and its surroundings through photography
SERDAR AYDIN
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
Güzel SanatlarAkdeniz ÜniversitesiFotoğraf Ana Sanat Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ NAFİA ÖZDEMİR