Memlüklerde riyazî ilimler: Sıbtu'l-Mardînî (ö. 912/1507) ve el-Lümʿatü'l-Mârdîniyye'si örnekliğinde cebir ilmine katkısı
Mathematical sciences in the Mamluk period: The contribution to the science of algebra as exemplified by Sibṭ al-Māridīnī (d. 912/1507) and his al-Lumʿah al-Māridīniyyah
- Tez No: 1022001
- Danışmanlar: DOÇ. DR. ESRA ATMACA
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Matematik, Tarih, Mathematics, History
- Anahtar Kelimeler: Matematik, Memlükler, İslam bilim tarihi, İslam tarihi, Mathematics, Mamluks, History of İslamic science, Islamic history
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Sakarya Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Memlükler döneminde yaşamış, aklî ilimlerde yaptığı çalışmalarla ön plana çıkmış olan Sıbtu'l-Mardînî (ö. 912/1507) ve onun cebir tarihinin bilinen en eski şiiri olan Urcûzetü'l-Yâsemîniyye'ye yazdığı şerh, bu çalışmanın konusunu oluşturmaktadır. Bu tezde 9-10/15-16. yüzyılda yaşamış bir âlimin hayatı ve matematik eseri üzerinden bir bilim adamı profili sunmak amaçlanmıştır. Bu doğrultuda çalışma iki bölüme ayrılmış, ilk bölümde müellifin biyografisine, ikinci bölümde ise el-Lüm'atü'l-Mârdîniyye fî şerhi'l-Yâsemîniyye adlı eserinin incelenmesine yer verilmiştir. Çeşitli biyografi kaynakları taranarak birinci bölüm, belirlenen tahkikler ve yazma nüsha(lar) üzerinden eserin içerik analizi yapılarak da ikinci bölüm oluşturulmuştur. Ayrıca Osmanlı müesseselerinde yüzyıllar boyunca okutulduğu bilinen bu eserin, yazma nüshalardaki kayıtlardan hareketle Osmanlı ilim dünyasındaki dolaşımı da ikinci bölümde ele alınan başlıklar arasında yer almaktadır. Sıbtu'l-Mardînî, dönemin önde gelen âlimlerinin tedrisinden geçerek aklî ilimlerde mahir hale gelmiş ve bu birikimini eserine de yansıtmıştır. Müellif eserinde cebir terimlerini, altı cebirsel denklemi, cebr ve mukâbele yöntemini, üç ve daha fazla dereceli terimlerin isimlendirilmesini, türlerin birbiriyle çarpım ve bölümlerini, pozitif ve negatif sayıların çarpımını örnekler vererek açıklamıştır. Ölçülü ve anlaşılır bir üslup benimsediği görülen müellif, pedagojik açıdan etkili bir yaklaşımla temel cebir kaidelerinin öğrenimini kolaylaştırmıştır. Eserin yüzyıllar boyunca istinsah edilmeye ve farklı coğrafyalarda okutulmaya devam etmesi bu başarının göstergesidir. Ayrıca incelenen tahkikler ve yazma nüshada tespit edilen bazı farklılıklardan hareketle, müellifin Urcûzetü'l-Yâsemîniyye'yi en az iki kez şerh ettiği sonucuna ulaşılmıştır.
Özet (Çeviri)
The subject of this study is Sibṭ al-Mārdīnī (d. 912/1507), a scholar of the Mamluk period who distinguished himself through his contributions to the rational sciences, and his commentary on the Urjūzat al-Yāsamīniyya — the oldest known poem in the history of algebra. This thesis aims to present a scholarly profile of a fifteenth- and sixteenth-century scientist through an examination of his life and mathematical work. Accordingly, the study is divided into two chapters: the first is devoted to the author's biography, and the second to an analysis of his work entitled al-Lum'ah al-Mārdīniyyah fī Sharḥ al-Yāsamīniyya. The first chapter was constructed through a systematic survey of various biographical sources, while the second was developed by conducting a content analysis of the work based on established critical editions and manuscript copies. In addition, the circulation of this work — which is known to have been taught in Ottoman institutions for centuries — within the Ottoman scholarly world is also examined in the second chapter, drawing upon ownership records and reading notations found in the manuscripts. Sibṭ al-Mārdīnī attained mastery in the rational sciences through the instruction of the leading scholars of his time, and this accumulated knowledge is duly reflected in his work. In the treatise, the author explains algebraic terminology, the six canonical algebraic equations, the method of al-jabr and al-muqābala, the nomenclature of terms of three or more degrees, the multiplication and division of species, and the multiplication of positive and negative numbers, all illustrated with worked examples. The author's measured and accessible style demonstrates a pedagogically effective approach that facilitates the learning of fundamental algebraic principles. The fact that the work continued to be copied and taught across different geographies for centuries stands as testament to this success. Furthermore, based on certain discrepancies identified across the examined critical editions and manuscript copies, it has been concluded that the author composed at least two separate commentaries on the Urjūzat al-Yāsamīniyya.
Benzer Tezler
- Molla Gürânî ve fıkıh düşüncesi
Molla Gurani and his views on Islamic jurisprudence
AZİZE NUR AKYASAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2020
DinOndokuz Mayıs ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. AYHAN AK
- Memlüklerde saltanat usulü
Sultanate procedure in the Mamluks
MEHMET FATİH KARADAĞ
Doktora
Türkçe
2025
DinErciyes Üniversitesiİslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
PROF. DR. FUNDA DEMİRTAŞ
- Bahrî Memlüklerde nâib-i saltanatlık
Nâib-i saltana in the Bahri Mamluks period
MEHMET FATİH YALÇIN
Yüksek Lisans
Türkçe
2011
TarihMarmara Üniversitesiİslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
PROF. DR. İSMAİL YİĞİT