Kazak tarihî Jırlarının dili (dil özellikleri – metinler – dizin/sözlük)
The language of Kazakh historical Jirs (linguistic features - texts -index/dictionary)
- Tez No: 1023217
- Danışmanlar: PROF. DR. ALİ AKAR
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Türk Dili ve Edebiyatı, Turkish Language and Literature
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Kazak tarihî jırları, Kazak folklorunun önemli alanlarından biridir. Tarihî jırlar, kahramanlık destanları ile tarihî şiirler arasında gelişmiş ve halk edebiyatı ürünü olarak ortaya çıkmıştır. Genel olarak tarihî jırlar, bir jırşı tarafından icra edilmektedir. Bu jırlar, Kazak Hanlığı'nın kuruluşundan itibaren Kazak halkının tarihî süreç içerisindeki önemli olaylarını ve farklı dönemlerde yaşanan toplumsal gelişmeleri yansıtmaktadır. Söz konusu dönemler XV-XIX. yüzyıllar arasını kapsamaktadır. Bu çalışmada Bazar Batır ve Arkalık Batır jırları incelenmiştir. Bujırlar Kazak tarihîjırları içinde yeterince araştırılmamış olmasına rağmen dilbilimsel açıdan önemli kaynaklar niteliği taşımaktadır. Çalışma; ses bilgisi, şekil bilgisi, gramer dizin-sözlük, metin olmak üzere dört temel bölümden oluşmaktadır. Giriş kısmında Kazak tarihî jırları, Bazar ve Arkalık Batır jırlarının incelenmesi, XIX-XX. yy. Kazak yerinde kullanılan Arap harfli yazı dili ve Ahmet Baytursınov'un sunduğu alfabe hakkında ayrıntılı bilgiler verilmiştir. Ses bilgisi bölümünde Bazar ve Arkalık Batır jırlarındaki ünlülerin yazım özellikleri, jırların Arap ve Kiril harfli metinlerinin karşılaştırılması, ünlü ve ünsüzlerle ilişkin özellikler ve ses değişmeleri Eski Türkçeyle karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır. Şekil bilgisi bölümünde ise her iki jrın isim ve fiil çekimi, yapım ekleri ve kelime türleri ayrıntılı biçimde değerlendirilmiştir. Dizin-sözlük bölümünde, jırlardaki kökler ve ekler incelenmiş, Türkiye Türkçesine aktarımı yapılmıştır. Arkalık Batır ve Bazar Batır jırları, Kazak tarihî jırları arasında dilbilimsel açıdan yeterince incelenmemiş eserler arasında yer almaktadır. Bu nedenle, söz konusu çalışma; yazım özellikleri, ses ve şekil bilgisi, sözcüklerin köken bilgisi ve Eski Türkçe ile karşılaştırmalı incelemeler bakımından önemli bir araştırma niteliği taşımaktadır. Kazak dilbilimindeki Arap harfli metinlerin okunması, incelenmesi ve aktarma alanlarına da katkı sağlamaktadır.
Özet (Çeviri)
Kazakh historical jirs constitute one of the important branches of Kazakh folklore and emerged as products of oral folk literature through a developmental process between heroic epics and historical poetry. Generally performed by a jırşı (oral bard), these jirs reflect significant historical events experienced by the Kazakh people from the establishment of the Kazakh Khanate onward, together with the social developments of different periods, generally covering the fifteenth to nineteenth centuries. This study examines the jirs of Bazar Batır and Arkalık Batır, which have not been sufficiently studied within the field of Kazakh historical jirs but constitute important sources from a linguistic perspective. The study consists of four main sections: phonology, morphology, grammatical index-dictionary, and text. The introduction provides detailed information on Kazakh historical jirs, the history and previous studies of the Bazar Batır and Arkalık Batır jırs, the Arabic-script written language used in the Kazakh steppe during the nineteenth and twentieth centuries, and the alphabet proposed by Ahmet Baytursınov. In the phonology section, the orthographic features of vowels in the Bazar Batır and Arkalık Batır jırs, the comparison of the Arabic- and Cyrillic-script texts, the characteristics of vowels and consonants, and phonetic changes were examined comparatively with Old Turkic. In the morphology section, noun and verb inflections, derivational suffixes, and word classes in both jirs were analyzed in detail. In the grammatical index-dictionary section, the roots and suffixes occurring in the jirs were examined and translated into Turkey Turkish, while proper nouns were presented under separate headings with explanatory notes. As works that have not been sufficiently examined from a linguistic perspective, the Arkalık Batır and Bazar Batır jirs constitute important sources for the study of Kazakh historical jırs. Therefore, this study contributes to research on their orthographic, phonological, morphological, and etymological features, comparative analyses with Old Turkic, and the reading, analysis, and transliteration of Arabic-script texts in Kazakh linguistics.
Benzer Tezler
- Orta Cüz Hanı Abılay Han hakkında yazılmış tarihi jırlar
Historical zhyrs depicting Abylai, Khan of the Middle Horde
YASİN MUTLU
Yüksek Lisans
Türkçe
2018
Türk Dili ve EdebiyatıÇankırı Karatekin ÜniversitesiTürk Halk Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ABDULSELAM ARVAS
- Qazax Juzlarının Rusiya Tərəfindən İşğalı (XVIII - XIX Əsrin I Yarısı)
Kazak Cüzlerinin Rusya Tarafından İşgali (XVIII. Yüzyıl - XIX. Yüzyılın I. Yarısı)
MUHİTTİN KAVIK
Doktora
Azerice
2023
TarihBaku State UnıversıtyGenel Türk Tarihi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. NİSBET MEHDİYEVA
- Kazak tarihi ve kültürü araştırmacısı olarak Şokan Velihanov (1835-1865)
Shokan Valikhanov (1835-1865) as a researcher of Kazakh history and culture
LAZİZA NURPEIIS
- Tarihi gelişimiyle Kazak Türkçesinde yapı ve görev bakımından isimler
The Nouns with their historical development in terms of structure and function in the Kazakhistan Turkish
HÜLYA ARSLAN
Yüksek Lisans
Türkçe
1997
Türk Dili ve EdebiyatıÇanakkale Onsekiz Mart ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Y.DOÇ.DR. VAHİT TÜRK
- Kazak Türkolog“Räbiġa Sızdıqova”ve“Qazaq Edebî Tiliniñ Tarihi”adlı eseri üzerine
Kazakh Turkologist Rabiga Sizdikova and her work“The History of Kazakh Literary Language”
NAZİM DOĞRUER
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
DilbilimKahramanmaraş Sütçü İmam ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ METİN DEMİRCİ