موغولتاي بن قليج (المتوفى سنة 762هـ/1361م) وكتابه «المعراج الشريف»
Moğultay B. Kılıç (d. 762/1361) and his work titled Al- Mi'râcü'ş-Şerif
- Tez No: 886082
- Danışmanlar: DOÇ. DR. ABDURRAHİM ARSLAN
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Din, Tarih, Religion, History
- Anahtar Kelimeler: Siyer, Siyer
- Yıl: 2024
- Dil: Arapça
- Üniversite: Harran Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, sekizinci asır ulemâsından Türk kökenli âlim Ebû Abdillâh Alâüddîn Moğultay b. Kılıç b. Abdillâh el-Bekcerî el-Hikrî'nin hayatını ve el Mi'râcu'ş-şerîf adlı kitabının tahkikini ele almaktadır. Moğultay b. Kılıç İbn Seyyidünnâs (öl. 734/1334), Kazvinî (öl. 739/1338) ve Mizzî (öl.742/1341) gibi dönemin önemli âlimlerinden ilim tahsil etmiştir. Kendisinden Bulkınî (öl. 805/1403) ve Zeynüddîn Irâkî (öl. 806-1404) gibi hadis hâfızları istifade etmiştir. Hayatını tedris ve telifle geçiren Moğultay b. Kılıç çok yönlü ve velûd âlimlerdendir. Hadis, siyer, ensâb ricâl, lügat gibi çeşitli ilim dallarında yüzden fazla eser yazdığı kaydedilmektedir. Yazmış olduğu eserler dünyanın dört bir yanına yayılmış, ilim adamları bu eserleri okumuş, istifade etmiş ve onlardan iktibaslarda bulunmuş hatta onu meşhur eserlerin müellifi olarak zikretmişlerdir. Okuduğu kitaplarda tespit ettiği hataları düzeltmek ve bu kitaplara eklemelerde bulunmak en önemli uğraşılarından biri olmuştur. Bu husus ona özellikle hadis ve dil alanında çok titiz ve tenkitçi vasfını kazandırmıştır. Moğultay b. Kılıç özellikle hadis ilmi ve alt disiplinlerinde dönemin en yetkin kişilerinden biri olduğu ifade edilmiş ve onun hakkında bu alandaki ilmî derinliğini ortaya koyan“şeyhü'l-mühaddisin”lakabıyla anılmıştır. Moğultay b. Kılıç hadis alanında şöhret kazanmakla birlikte aynı zamanda siyer alanında da kıymetli eserler kaleme almış; Hz. Peygamber'in hayatını kapsamlı bir şekilde ele alan ez-Zehru'l-bâsim fî sîreti Ebi'l-Kâsım ve bu eserin muhtasarı olan Kitâbu'l-işâra ilâ sîreti'l-Mustafa ve târîh-u men ba'dehu mine'l-hulefâ gibi eserlerle siyer literatürüne önemli katkılarda bulunmuştur. Öte yandan siyer alanı için kaynak sayılabilecek Aʿlâmü'n-nübüvve ve Hasâʾisü'n-nebî adlı eserlerinin bulunduğu da belirtilmektedir. Moğultay b. Kılıç Hz. Peygamber'in hayatıyla ilgili müstakil bir II konuyu ele alan risâle türünden eserler de yazmıştır. Örneğin, Hz. Peygamber'in sütannesi Halime hakkında et-Tühfetü'l-cesime fî zikri Halîme adlı bir çalışması bulunmaktadır. Bu tür çalışmalar arasında konumuzun da bir bölümünü teşkil eden el Mi'râcu'ş-şerîf isimli risâlesi yer almaktadır. Hadis ve siyer alanında derin bilgi sahibi bir şahsiyetin eseri olan ve siyer eserlerinde bir bölüm olarak yer alan Mi'rac'ı anlatan bir eseri tahkik etmek önem arz etmektedir. Çalışmamız giriş ve iki bölümden oluşmaktadır. Girişte tezin amacı, yöntemi, önemi, kapsamı ve önceki çalışmalar ele alınmıştır. Birinci bölümde ilk olarak müellifin hayatı, hocaları, öğrencileri ve âlimlerin müellif hakkındaki değerlendirmeleri zikredilmiştir. Müteakiben İsrâ ve Mi'rac hakkında telif edilmiş olan kitaplar ve konuyu ele alırken takip etmiş oldukları usul ve yöntemleri araştırılıp elde edilen sonuçlara yer verilmiştir. Bunun devamında eserin müellife aidiyeti, risalesinde takip etmiş olduğu yöntemi üzerinde durulmuş ve el-Mi'râcu'ş-şerîf 'in bu konudaki diğer eserlerle mukayesesi yapılmıştır. İkinci bölümde ise el-Mi'râcu'ş-şerîf 'in metni tahkik edilmiştir. Çalışmamızda esas alınan el-Mi'râcu'ş-şerîf'in yazma nüshası 25 varak oluşup her varağında 2 sayfa, her sayfasında 27 satır bulunmaktadır. Müellif bu eserinde İsrâ ve Mi'râc hadisesine ilişkin vârid olmuş hadislere yer vererek Mi'rac hadisesinden bahsetmektedir. Hadiseyle alakalı hadislerin tamamını incelemeye kararlı olduğu ancak bu hadisleri açıklamak, sıhhat ve zayıflığı hakkında hüküm belirtmek, aralarında tercih yapmak, faydalarından bahsetmek veya ilgili hadislerin tefsiri sadedinde çeşitli görüşleri tartışmak gibi konularda fazla yorum yapmadığı dikkat çekmektedir. Ancak şu var ki, iki üç yerde, bazı hadisler üzerine kısa da olsa yorumlarda bulunmuştur. Bu yüzden takip ettiği yöntemin tamamen nakle dayalı bir yöntem olduğunu söylemek yerinde olacaktır. Alâüddîn Moğultay, risalesini bab ve fasıl gibi bölümlere ayırmamış konuyla ilgili ilk hadisi verdikten sonra“bunlardan bir tanesi de şudur”diyerek konuyla ilgili tüm hadisleri sırasıyla zikretmiştir. Hafız Moğultay'ın eserinde Mi'râcla ilgili rivayet ettiği hadisler metin ve senet bakımından zayıflık ve gariplikten tamamen uzak değildir. İlgili rivayetlerin birçoğunda senet zincirini tam olarak vermemiş“İbni Abbas'ın rivayet ettiği bir hadiste…”veya“bu hadislerden bir tanesi de Ebû Hüreyre'nin hadisidir”diyerek III sadece hadis ravisinin ismini zikretmekle yetinmiştir. el-Mi'râcu'ş-şerîf'in yazarı Alâüddîn Moğultay Mi'rac hadisesiyle ilgili hadisleri aktarırken belli bir yönteme bağlı kalmamış, Mi'rac yolculuğunda yaşanan garip ve enteresan olayları anlatarak ilgili rivayetleri soyut bir anlatımla aktarmıştır denilebilir. Bu eserinde Müelliflerin âdeti üzere eserine herhangi bir mukaddime yazmamıştır. Eserine“vahiy nasıl başladı”ve“Cebrâil nasıl indi”bölümlerine ait hadisleri, ardından taş ve ağaçların Hz. Peygamberi selamlaması, göğsünün yarılması gibi O'nun nübüvvetine delalet eden alametleri zikrederek başlamıştır. Bunlardan sonraki bölümde İsrâ ve Mi'rac ile ilgili hadisleri, Hz. Peygamber'in Mi'rac gecesi şahit olduğu hadiseleri ve Mekke ehlinin Mi'rac hadisesi karşısındaki tutumlarını aktarmıştır. Müellif, ilgili hadisleri aktarırken Buhârî ve Müslim'de geçtiğini belirterek hadisin kaynağına dair bilgi vermiş ayrıca Mi'rac hadisesine dair Buhârî ve Müslim'de birinde bulunup diğerinde bulunmayan vasıfları da zikretmiştir. Hz. Peygamber'in Mi'rac gecesinde şahit olduğu hadiseleri ve Burak bineğini tasvir ederken yer yer tekrara düşmüştür. Keza, namazın farz oluşu konusuna ve ilk farz kılınan ibadetin elli vakit namaz olduğu ancak Hz. Muhammed'in (s.a.v.) Mûsâ (a.s.) ile Allah Teâlâ arasında beş vakte düşene kadar gidip gelmesiyle ilgili olan rivayetine temas ederken aynı meseleyi birkaç yerde anlatarak tekrara düşmüştür. Her gökte meleklerin Hz. Peygamber'i (s.a.v.) karşılaması, görevi hakkında bilgi alması da tekrarlanan konulardan bir tanesidir. Moğultay, Hz. Peygamber'in miraçta, dünyada işlediği günahlardan dolayı azap gören insanların bazı halleriyle ilgili gördüğü bir takım tuhaf sahnelerin sebebini Cebrâil'e sorduğunu Cebrâil'in de azap ehlinin işlediği günahları ve buna karşılık hak ettikleri cezayı kendisine bildirdiğine dair rivayete de yer vermiştir. Müellifimiz Alâüddîn Moğultay bu noktada durmuş ve Mi'rac hadisesine dair rivayetlerin tamamını kapsayacak şekilde kitabını tamamlamamıştır, belki de eserini tamamlamış fakat sadece bu kadarı bize ulaşmıştır. Eserde zikredilen hadislerin tahrîcini yaparak hadislerin geçtiği aslî kaynaklarını tespit ettik. Müellifin eserinde yer verdiği hadislerin büyük çoğunluğu Buharî veya Müslim'in sahihlerinde veya her ikisinde de geçmesi sebebiyle yüksek derecede sahihtir. Bazen de zayıf olup siyer kitaplarında meşhur olarak geçmeyen ve garip sözler barındıran hadislere de rastladık. Müellifin alıntı yaptığı ve istişhâd olarak kullandığı IV metinleri kaynaklarına ulaşarak sağlamlaştırdık. Açıklanması gereken garip kelimeleri açıklayıp, öne çıkan isimlerin, râvilerin veya ihtiyaç duyulan diğer kimselerin biyografilerine dikkat çektik. Son olarak detay, açıklama ve şerh isteyen bazı konu veya meseleler hakkında da bilgi verdik.
Özet (Çeviri)
This study focuses on the life of the eighth-century Turkish scholar, Abū ʿAbdillāh ʿAlāüddīn Moğultay b. Kılıç b. ʿAbdillāh al-Bekjarī al-Hikrī, and the critical edition of his book al-Miʿrāj al-sharīf. Moğultay b. Kılıç studied under prominent scholars of his time, including Ibn Sayyidünnâs (d. 734/1334), al-Qazvinî (d. 739/1338), and Mizzî (d. 742/1341). Later hadith scholars such as Bulkinī (d. 805/1403) and Zayn al-Dīn Irāqī (d. 806-1404) also drew on his work. Moğultay b. Kılıç dedicated his life to teaching and writing, producing over a hundred works across various fields, including hadith, siyar, ansāb rijāl, and lexicon. His writings gained global recognition, with scholars around the world reading, benefiting from, and citing his works. He was known for his rigorous approach to correcting errors and making additions to the texts he studied, particularly in the fields of hadith and language. This meticulousness earned him a reputation for being exceptionally skilled, particularly in hadith science and its sub-disciplines, and he was honored with the title“shaykh al-muhaddisin,”reflecting his profound expertise in the field. Although Mogultay b. Kılıç is renowned for his contributions to hadith, he also made significant contributions to the literature on siyar (the biography of the Prophet Muhammad). His notable works in this field include al-Zahru al-bāsim fī sīrat Abī al Qāsim, which offers a comprehensive account of the Prophet's life, and Kitāb al-ishāra ilā sīrat al-Mustafa and tārīh-u men ba'dehu mine al-hulefā. Additionally, he is said to have written Aʿlām al-nubuwwwa and Hasāʾis al-nabī, which are also valuable sources on siyar. VI Mogultay b. Kılıç also produced treatises on specific aspects of the Prophet's life. For instance, he wrote al-Tuhfat al-jasimah fī zikri Khalīma, a work dedicated to the Prophet's wet nurse, Khalīma. Another notable treatise is al-Miʿrāj al-sharīf, which is relevant to our topic as it describes the Miʿrāj (the Night Journey) and reflects the deep knowledge of its author in both hadith and siyar. Analyzing this work is crucial as it represents the insights of a knowledgeable scholar in these fields and is often included as a chapter in siyar literature. Our study is organized into an introduction and two chapters. The introduction covers the thesis's objectives, methodology, significance, scope, and a review of previous research. The first chapter focuses on the author's life, including evaluations from teachers, students, and scholars. It also examines books on Isra'īrā and Mi'raj, the methods used to address these subjects, and the results obtained. Additionally, this chapter explores the authorship of the work, the methodology employed in the treatise, and compares al-Mi'rāj al-sharīf with other related works. The second chapter provides an analysis of the text of al-Mi'rāj al-sharīf. The manuscript of al-Mi'rāj al-Sharīf, which serves as the basis for our study, comprises 25 leaves, with each leaf containing 2 pages, and each page featuring 27 lines. The author discusses the Mi'raj event, incorporating hadiths related to both Isra and Mi'raj. Although he aims to cover all hadiths associated with the event, he does not extensively comment on their explanations, evaluate their authenticity, discuss their benefits, or explore various interpretations. He does offer brief commentary on a few hadiths, but overall, his approach is primarily focused on transmitting the hadiths without extensive analysis. Alâüddîn Moğultay did not organize his treatise into sections or chapters. Instead, he presents the hadiths in a sequential manner, starting with the first hadith on the subject and continuing with subsequent hadiths by referencing them as“one of these”without detailed separation. The hadiths related to Mi'raj in Moğultay's work exhibit some textual and scriptural weaknesses. Many narrations lack a complete chain of transmitters, with only brief references to the hadith narrators, such as“In a hadith narrated by Ibn 'Abbas...”or“One of these hadiths is the hadith of Abu Hurayra.”VII Moğultay's narration method for the Mi'raj event lacks a consistent approach. He describes the strange and notable events of the Mi'raj journey in an abstract manner. His work begins without a formal introduction and directly addresses hadiths related to the start of revelation, the descent of Jibril, and signs of prophethood like the salutation of stones and trees, and the splitting of the Prophet's chest. He then moves on to narrate hadiths about Isra and Mi'raj, the events witnessed by the Prophet on the night of Mi'raj, and the Meccan reaction to the event. While discussing these hadiths, Moğultay references sources such as al-Bukhārī and Muslim, and highlights the differences between their accounts of the Mi'raj event. He occasionally repeats information about the events of the Mi'raj, including the encounter with the mount Burak, the obligatory prayers, and the interactions between the Prophet and the angels in each heaven. Moğultay also includes a narration where the Prophet inquires about some of the strange scenes he observed during Mi'raj, and Jibril explains the sins and punishments of those being tormented. It appears that Moğultay's work remains incomplete, possibly due to an unfinished manuscript or loss of parts of the text. The majority of the hadiths he includes are highly authentic, being found in the Sahihs of Bukhari or Muslim. However, some hadiths are weak, rarely mentioned in classical works, and contain unusual statements. We have corroborated the texts quoted by Moğultay by consulting their original sources, clarified any obscure terms, and provided biographical information on key figures and narrators as needed. We also offer detailed explanations and commentary on certain subjects and issues