شرح طوالع الأنوار من مطالع الأنظار (مسالك الكلام في مسائل الكلام) لحاجي باشا جلال الدين خضر بن علي القونوي الآيديني (توفي بعد سنة:784هــ) من بداية الكتاب إلى مبحث الأعراض دراسة وتحقيقا
Hacı Paşa Celaluddîn Hızır b. Ali el-Konevî el-Aydînî'nin Şerhu tavâli'i'l-envâr min metâli'i'l-enzâr adlı eserinin tahkik ve tahlili (Kitabın başından“Arazlar”bahsine kadar)
- Tez No: 950781
- Danışmanlar: DR. ÖĞR. ÜYESİ ŞABAN BANAZ
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Akide, Hacı Paşa, Alî el-Konevî, el-Aydînî, Tahkik, Faith - Hacı Paşa - EL-Konevi. Al-Aydini. İnvestigation
- Yıl: 2026
- Dil: Arapça
- Üniversite: Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Kelâm ve İtikadî İslâm Mezhepleri Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, Hanefî-Eşʿarî âlimi Fâzıl Hızır b. Ali Hacı Paşa el-Aydînî'nin (ö. 784/1382) kelâm ilmine dair kaleme aldığı, Mesâlikü'l-Kelâm fî Mesâʾili'l-Kelâm adıyla bilinen ve Şerḥu Ṭavâliʿi'l-Envâr min Meṭâliʿi'l-Enẓâr üzerine yazılmış hâşiyesinin başlangıcından arazlar bahsine kadar olan kısmının tahkik ve incelemesini konu edinmektedir. Söz konusu hâşiye, ihtiva ettiği önemli kelâmî ve mantıkî değerlendirmeler sebebiyle bu alandaki kıymetli eserlerden biri kabul edilmektedir. Müellif, eserinde yer yer Beyzâvî'nin görüşlerini benimsemiş, yer yer ise onlara muhalefet ederek özgün değerlendirmelerde bulunmuştur. Ayrıca hâşiyede, kelâm âlimlerinin ileri sürdükleri görüşlerin temellendirilmesi, bunlara yöneltilen itirazların tahlil edilmesi ve ilmî bir üslupla tartışılması dikkat çeken hususlar arasındadır. Eserin tahkiki, Türkiye'de bulunan üç yazma nüsha esas alınarak gerçekleştirilmiştir. Çalışmada, Beyzâvî ve Hacı Paşa elAydînî'nin hayatı ile ilmî şahsiyetlerinin tanıtılmasında betimleyici-tarihî yöntem benimsenmiştir. Tahkik kısmında ise karşılaştırma, mukabele ve ilmî açıklama yöntemi uygulanmıştır. Bu çerçevede metin yazma nüshalardan istinsah edilmiş, nüshalar karşılaştırılarak farklılıklar dipnotlarda gösterilmiş, metinde yer alan nakiller ve görüşler muteber kaynaklara dayandırılmıştır. Çalışmada ulaşılan başlıca sonuçları ise şu şekilde sıralayabiliriz: Müellif, vücûdun bütün mevcutlar arasında müşterek tek bir mâna ifade ettiği ve vücûdun hem Vacibu'l-vücûd hem de mümkin varlıklarda mahiyetten zâid bir hakikat olduğu yönündeki cumhur görüşünü benimsemiştir. Allah'ın marifetine ulaştıran nazarın vücûbiyeti meselesinde ise, nazarın zorunluluğunu belirleyen merciin akıl değil şeriat olduğunu savunmuştur. Ayrıca, sahih nazarın bilgi doğurduğunu, ancak bu bilginin Muʿtezile'nin ileri sürdüğü tevellüd teorisiyle açıklanamayacağını bilginin ancak Allah'ın kudretiyle meydana geldiğini ifade etmiştir. Bunun yanında, devrin bir şeyin kendisinden önce gelmesini gerektirdiği için aklen imkânsız olduğunu, teselsülün ise sonsuza kadar devam eden ve nihayete ulaşmayan bir zinciri gerektirdiğinden dolayı geçersiz sayılması gerektiğini belirtmiştir. Hâşiyesinde İsmâiliyye'nin masum imamın zorunluluğu yönündeki iddiasını da reddederek, sahih nazarın insanı zorunlu olarak Allah'ın bilgisine ulaştıracağını, görüş ayrılıklarının ise aklın yetersizliğinden değil, nazarın bozukluğundan ve kişilerin istidat farklılıklarından kaynaklandığını ileri sürmüştür. Ayrıca, Ebû Hâşim el-Cübbâî başta olmak üzere ahvâl nazariyesini benimseyen Muʿtezilî âlimlerin ve onları takip edenlerin delillerini zayıf bulmuştur. Eşʿarî'nin müşterekliğin yalnızca lafızda bulunduğu ve vücûdun mahiyetin aynısı olduğu yönündeki yaklaşımına muhalefet etmiştir. Devr ve teselsülün aklen imkânsızlığını ayrıntılı delillerle temellendirmiştir. Sonuç olarak Hacı Paşa el-Aydînî'nin yöntemi, Beyzâvî'nin ifadelerini açıklamak, müşkil görülen noktaları izah etmek, gerektiğinde eleştirmek ve delile dayanarak en isabetli görüşü tercih etmek esasına dayanmaktadır. Bu yönüyle söz konusu hâşiye, kelâm ve akaid literatürü açısından önemli bir başvuru kaynağı niteliği taşımaktadır.
Özet (Çeviri)
This thesis presents a study and critical edition of the marginal commentary (ḥāshiya) on the commentary of Ṭawāliʿ al-Anwār min Maṭāliʿ al-Anẓār in kalām, entitled Masālik alKalām fī Masāʾil al-Kalām, by the Ḥanafī–Ashʿarī scholar Faḍl Khidr b. ʿAlī Ḥājī Pasha al-Aydīnī (d. 784 AH/1382 CE). The edited portion covers the text from the beginning of the work up to the chapter on accidents (aʿrāḍ). This ḥāshiya constitutes a significant contribution to the kalām tradition, as it preserves important theological and logical discussions in which al-Aydīnī at times concurs with al-Bayḍāwī and at times diverges from him. It is also distinguished by its rigorous scholarly style in articulating the positions of theologians, directing objections, and critically examining and debating them. The critical edition is based on three manuscript copies preserved in Türkiye. The study employs a descriptive-historical method in presenting the biographies and scholarly profiles of al-Bayḍāwī and al-Aydīnī, and adopts a comparative, collational, and annotative approach in the edited section by transcribing the text, collating the manuscripts, recording variant readings in the apparatus, and tracing quotations and opinions to their original sources. The thesis reaches a number of conclusions, most notably that the author adopts the majority view that existence (wujūd) is a single universal meaning shared by all existents (a semantic, not merely verbal, commonality), and that wujūd is additional to all essences—both necessary and contingent. In the question of the obligation of rational inquiry (naẓar) for knowing God, he maintains that the binding authority lies with revelation (sharʿ) rather than pure reason. He further affirms that sound inquiry yields knowledge of the conclusion, while rejecting the Muʿtazilite doctrine of tawlīd (generation), arguing that knowledge occurs only through God's power. He also upholds the impossibility of circularity (dawr)—since it entails a thing preceding itself—and the invalidity of infinite regress (tasalsul) insofar as it requires grasping an actual infinity in a manner that cannot be attained. Moreover, he refutes the Ismāʿīlī claim that a perpetually present infallible Imam is necessary, asserting that the intellect, when employing sound inquiry, is compelled to recognize God, and that persistent disagreement stems from defective reasoning and differing capacities rather than from the inadequacy of reason. He likewise weakens the proofs advanced by proponents of the theory of states (aḥwāl)—notably Abū Hāshim al-Jubbāʾī and his followers—based on arguments concerning“the existence of existence”and“differentiation,”and he opposes al-Ashʿarī's position restricting commonality in existence to mere verbal sharing and identifying existence with essence. Methodologically, al-Aydīnī's work proceeds by explicating al-Bayḍāwī's formulations, clarifying obscurities, critiquing where necessary, and selecting the preponderant view on the basis of evidence; consequently, the ḥāshiya emerges as an important source within kalām and Islamic creed studies.
Benzer Tezler
- شرح كتاب قواعد العقائد للغزالي لمحمد أمين صدر الدين زاده الشرواني من علماء العهد العثماني دراسة وتحقيق Osmanlı alimlerinden Şirvânî, Sadreddinzâde Mehmed Emin'in Şerhu Kavâidi'l-Akâid li'l-Ğazzâlî adlı eserinin inceleme ve tahkiki (Edisyon kritik)
The critical edition and analysis of“Sharhukavâidi'l-Akâidli'l-Gazzâlî”written by the ottoman scholars, Shirvani Sadreddinzâde Mehmed Emin
MOHAMED MASAOUD YAHYA KAHLA
Yüksek Lisans
Arapça
2017
Süleyman Demirel ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Yükleniyor...
- شرح المعفوات الخليلية للشيخ محمود الزوقيديدراسةً و تحقيقاً
Şeyh Mahmud ez-Zukaydî'nin“Şerhu'l-Ma'fuvat”adlı eserinin tahkiki ve değerlendirilmesi (Investigation and evolation of“ Sheikh Mahmut ez-Zukaydı`s ”)
MUHAMMED ŞAFİ DERŞEVİ
- شرح ألفية العراقي لأمير بادشاه دراسة وتحقيقا (من صفحة 137 الى 199)
Emir Padişah'ın Şerhu Elfiyeti'l-Irâkî adlı eserinin tahkik ve tahlili (137-199 sayfalar arası)
HASSAN IBRAHIM EMRAN DRAH
- شرح العوامل المئة، لأيوبي زاده مصطفى البوسنوي دارسة وتحقيق عنوان الرسالة
Eyyûbîzâde Mustafa el-Bosnevî'nin Şerhu'l-'Avâmili'l-mie adlı yazma eserinin tahkik ve değerlendirilmesi / Investigation and evaluation of the manuscript explaining the Hundred Factors of Ayoubizadeh Mustafa al-Bosnawi
BILAL MOHAMMED BASHA HAMAWND