Türk mitolojisinde şahmeran miti: Toplumsal ve resim sanatı bağlamında bir analiz
The myth of shahmaran in Turkish mythology: An analysis in social and pictorial context
- Tez No: 976004
- Danışmanlar: DR. ÖĞR. ÜYESİ MELİS SUCUOĞLU DOĞAN
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Güzel Sanatlar, Fine Arts
- Anahtar Kelimeler: Türk mitolojisi, Çağdaş sanat, Turkish mythology
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ardahan Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Sanat ve Tasarım Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Mitoloji disiplini içerisinde önemli bir yere sahip olan Şahmeran miti; kökeni, içerisinde barındırdığı sembolik anlamlar, toplumsal ve kültürel yansımaları ile birlikte sanatsal temsiller üzerinde çok yönlü bir anlatıya sahiptir. Bu çalışmada, Şahmeran figürünün yalnızca sözlü halk anlatılarında değil, aynı zamanda sanat eserlerinde nasıl güçlü bir imgeye dönüştüğü değerlendirilmektedir. Bu çalışmada öncelikle mit, mitos ve mitoloji kavramları açıklığa kavuşturulmuş; mitlerin konularına göre kozmogoni, teogoni, antropogoni, eskatoloji ve etiyoloji gibi başlıca türlerine yer verilmiştir. Ardından Türk mitolojisinin genel yapısı ele alınmış ve Şahmeran mitinin bu yapı içerisindeki konumu değerlendirilmiştir. Şahmeran mitinin coğrafi ve kültürel kökeni irdelenmiş; anlatılarda sıkça rastlanan yılan, ay, anatanrıça, boynuz, inci ve bitki-çiçek gibi semboller analiz edilerek, bu ögelerin mitolojik anlamlarına dikkat çekilmiştir. Ayrıca Şahmeran figürünün kadın bilgeliği, doğayla uyum, şifa ve ihanet temaları etrafında nasıl şekillendiği; halk kültüründeki yeri ve toplumsal hafızadaki yansımalarıyla birlikte değerlendirilmiştir. Sanat alanındaki yansımalar bağlamında, Şahmeran'ın özellikle çağdaş resim sanatında nasıl temsil edildiği incelenmiş; Bedri Rahmi Eyüboğlu, Fikret Otyam, Erol Deneç, Serpil Akyıl, Can Göknil, Balkan Naci İslimyeli ve Ahmet Güneştekin gibi sanatçıların eserlerinde bu mitin nasıl yorumlandığına odaklanılmıştır. Şahmeran yalnızca geçmişin mitolojik bir anlatısı değil; kadim bilgilerin, sembollerin ve kadın figürünün etrafında şekillenerek günümüzde de anlam kazanan güçlü bir kültürel miras olarak öne çıkmaktadır. Şahmeran mitinin çağdaş sanatta yeniden temsil edilmesi çağdaş yorumlarla buluşmasını sağlamış ve Şahmeran'ı hem geleneksel hem de modern anlatıların vazgeçilmez bir unsuru haline getirmiştir.
Özet (Çeviri)
Within the discipline of mythology, the Şahmeran myth holds an important place with its origins, symbolic meanings, social and cultural reflections, and multifaceted narratives in artistic representations. This study evaluates how the figure of Şahmeran has evolved into a powerful image not only in oral folk narratives but also in works of art. In this study, the concepts of myth, mythos, and mythology are first clarified, and the main types of myths such as cosmogony, theogony, anthropogony, eschatology, and etiology are discussed according to their subjects. Then, the general structure of Turkish mythology is addressed, and the position of the Şahmeran myth within this structure is evaluated. The geographical and cultural origins of the Şahmeran myth are examined; symbols frequently encountered in the narratives such as the snake, moon, mother goddess, horn, pearl, and plant-flower are analyzed, drawing attention to their mythological meanings. Furthermore, how the figure of Şahmeran is shaped around the themes of female wisdom, harmony with nature, healing, and betrayal is discussed, along with its place in folk culture and reflections in collective memory. In the context of artistic representations, how Şahmeran has been depicted particularly in contemporary painting is examined, focusing on how artists such as Bedri Rahmi Eyüboğlu, Fikret Otyam, Erol Deneç, Serpil Akyıl, Can Göknil, Balkan Naci İslimyeli, and Ahmet Güneştekin have interpreted this myth in their works. Şahmeran is not merely a mythological narrative of the past but stands out as a powerful cultural heritage shaped around ancient knowledge, symbols, and the female figure, continuing to hold meaning today. The reinterpretation of the Şahmeran myth in contemporary art has enabled its encounter with modern interpretations, making Şahmeran an indispensable element of both traditional and modern narratives.
Benzer Tezler
- Türk ve Çin mitolojisinde yılan imgesi
Snake image in Turkish and Chinese mythology
YERSULTAN ALAIDAR
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
DinOndokuz Mayıs ÜniversitesiFelsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. CENGİZ BATUK
- Geleneksel Türk halk resim sanatı camaltı resimlerinden örnekler
Examples from underglass paintings in traditional Turkish folkloric painting art
YÜKSEL ÇİÇEKDAL
Yüksek Lisans
Türkçe
2008
El SanatlarıGazi ÜniversitesiSanat Tarihi Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. SEYFİ BAŞKAN
- Türk mitolojisinde dört unsur ve simgeleri üzerine bir inceleme
A study on four factors and symbols in Turkish mythology
BİRSEL ÇAĞLAR
Yüksek Lisans
Türkçe
2008
Türk Dili ve EdebiyatıKocaeli ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. AYNUR KOÇAK
- Türk mitolojisinde yılan ve resim sanatındaki izdüşümleri
Snake in Turkish mythology and its projections on the art of painting
CENNET İNCE
- Türk mitolojisinde gerçeklik
Reality in Turkish mythology
ESİN EKŞİ
Yüksek Lisans
Türkçe
2017
Türk Dili ve EdebiyatıGazi ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. PAKİZE AYTAÇ