Kürâunneml'in sözlükçülüğü ve anlam teorisi: El-Münecced fi'l-luġa örneği
The lexicography and semantic theory in kurāʿ al-naml: The example of al-Munajjad fī al-luġha
- Tez No: 977613
- Danışmanlar: PROF. DR. RAMAZAN EGE
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Doğu Dilleri ve Edebiyatı, Eastern Linguistics and Literature
- Anahtar Kelimeler: Arap dili, Kürâunneml, كُراع النمل, el-Münecced fi'l-luġa, Müşterek lafızlar, Anlam bilimi, Sözlük bilimi, Arabic language, Kurāʿ al-Naml, كُراع النمل, al-Munajjad fī al-luġha, Polysemy, Semantics, Lexicography
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Uşak Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Arap sözlükçülüğünün oluşum ve gelişim süreci incelendiğinde, dinî metinleri anlama kaygısının ve Arap dilinin geniş bir coğrafyaya yayılmasının bu süreçte temel etkenler olduğu görülür. Nitekim Arap dilinin söz varlığının derlenmeye başlaması hicrî 2. yüzyıla karşılık gelmektedir. Bu noktada, öncelikle küçük kapsamlı, çeşitli ihtiyaçlar doğrultusunda telif edilen sözlüklerin ortaya çıktığı, ardından sistematik sözlüklerin derlenmeye başladığı anlaşılmaktadır. Sistematik sözlüklerden sonra da belirli bir konuya veya belirli bir amaca yönelik sözlükler telif edilmeye devam etmiştir. Bu sözlüklerin bir kısmını lafızları aynı anlamları farklı kelimelerin derlendiği müşterek lafız sözlükleri oluşturmaktadır. Müşterek lafız sözlükleri arasında, Kürâunneml'in (كُراع النمل) (ö. 310/922) el-Münecced fi'l-luġa (المنجَّد في اللغة) isimli eseri, kapsamı ve özellikleri açısından dikkat çekmektedir. Arap dilinde müşterek lafızlar üzerine yazılmış en eski ve en kapsamlı sözlüklerden biri kabul edilen bu sözlük, yaklaşık 850 madde içermekte ve altı bölümden oluşmaktadır. Eserin ilk beş bölümü farklı anlam alanlarına ait sözcükleri içermektedir. Bu yönüyle eser yalnızca müşterek lafız sözlüğü olarak değil, aynı zamanda monografik sözlükler kategorisinde değerlendirilebilecek bir niteliğe sahiptir. Telaffuza dayalı alfabetik sistem ile oluşturulan altıncı bölüm ise bütün anlam alanlarından sözcükler içermekte, sözlüğün en geniş kapsamlı bölümünü teşkil etmektedir. Buna ek olarak, Kürâunneml, et-tertibu'n-nuṭḳî adıyla bilinen, telaffuza dayalı alfabetik sistemi kullanan ilk sözlükçülerden biri kabul edilmektedir. Bu çalışmada, bir müşterek lafız sözlüğü olan el-Münecced fi'l-luġa'da Kürâunneml'in sözlük metodolojisi ve anlam teorisi, anlam bilim ve sözlük bilim ilkeleri doğrultusunda, klasik ve modern kaynaklar ışığında incelenmiştir. Çalışmada, eserin içeriği, bölümleri, yöntemi ve maddelerin düzeni ele alınmış, müellifin Arap sözlükçülüğüne yaptığı katkılar ortaya konulmaya çalışılmıştır. Çalışma üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölüm, çalışmanın yöntemi, problem durumu, amacı, kapsamı, önemi ve ilgili literatürden oluşmaktadır. İkinci bölümde, çalışmanın kavramsal çerçevesini oluşturan lafız, mâna, delâlet, vaż ͑, sözlük bilim, sözcüksel anlam bilim, çok anlamlılık ve Arap sözlükçülüğü konularına değinilmiştir. Bulgular, tartışmalar ve yorumların ele alındığı üçüncü bölümde ise el-Münecced fi'l-luġa tanıtılmış, sözlüğün özellikleri, kaynakları ve şevâhidi detaylı şekilde incelenmiş, Kürâunneml'in kullandığı anlamı açıklama yöntemleri tespit edilerek sözlükten alınan örneklem ile açıklanmıştır. Yine sözlükten alınan örneklem aracılığıyla sözlükteki söz varlığı, anlam ilişkileri, çok anlamlılığın nedenleri belirlenerek açıklanmış, müellifin anlam teorisi ortaya konulmaya çalışılmıştır.
Özet (Çeviri)
When the formation and development of Arabic lexicography are examined, two main factors emerge: the concern to understand religious texts and the spread of Arabic over a wide geography. The systematic collection of Arabic vocabulary dates to the 2nd/8th century. At first, small-scale dictionaries were compiled to meet specific needs. Later, more systematic dictionaries began to appear. After these, specialized dictionaries devoted to particular subjects or purposes continued to be written. Among these works are dictionaries of homonymous words (words with the same form but different meanings). In this group, the book al-Munajjad fī al-luġha (المنجَّد في اللغة) by Kurāʿ al-Naml (كُراع النمل, d. 310/922) stands out for its scope and features. This dictionary is regarded as one of the earliest and most comprehensive works in Arabic on homonymous vocabulary. It contains about 850 entries and consists of six sections. The first five sections gather words from different semantic domains. In this respect, the work is not only a dictionary of homonyms; it can also be viewed as a monographic dictionary. The sixth section, arranged by a pronunciation-based alphabetical system (al-tartīb al-nuṭqī), includes words from all semantic fields and forms the most extensive part of the dictionary. In addition, Kurāʿ al-Naml is considered one of the first lexicographers to use this pronunciation-based system. This study examines Kurāʿ al-Naml's lexicographical method and his theory of meaning in al-Munajjad fī al-luġha as a dictionary of homonymous words. The analysis follows principles from semantics and lexicography and draws on classical and modern sources. The content, sections, method, and arrangement of entries are discussed, and the dictionary's contributions to Arabic lexicography are evaluated. This study consists of three chapters. The first chapter includes the methodology, research problem, aim, scope, significance, and literatüre review. The second chapter outlines the conceptual framework: lafẓ (word/form), maʿnā (meaning), dalāla (signification), waḍʿ (stipulation/conventional assignment), lexicography, lexical semantics, polysemy, and the history of Arabic lexicography. The third chapter offers findings, discussion, and interpretation. It introduces al-Munajjad fī al-luġha, examines the dictionary's features and sources in detail, and identifies the techniques Kurāʿ al-Naml uses to explain meaning, illustrating them with samples from the work. Using further samples, it analyzes the dictionary's lexicon, semantic relations, and the causes of polysemy, and seeks to set out the author's theory of meaning.