Kokunun yer duygusu ve çevresel algıdaki rolü: Kemeraltı çarşısı örneği
The role of smell in sense of place and environmental perception: The case of Kemeralti bazaar
- Tez No: 982964
- Danışmanlar: PROF. DR. İLKNUR TÜRKSEVEN DOĞRUSOY
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Mimarlık, Architecture
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Dokuz Eylül Üniversitesi
- Enstitü: Fen Bilimleri Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Bina Bilgisi Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Bina Bilgisi Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu tez çalışması, koku duyusunun kamusal açık alanlarda, özellikle de tarihî kentsel çevrelerde“yer duygusu”nun oluşumundaki rolünü incelemeyi amaçlamaktadır. İnsan-çevre etkileşimi tarih boyunca farklı disiplinlerde incelenmiş olsa da, çoğunlukla görme odaklı bir yaklaşımla ele alınmış ve diğer duyular ikincil konumda kalmıştır. Oysa koku, hafıza ve duygulanımla doğrudan ilişkili bir biyolojik süreç üzerinden işlenmekte, bu nedenle bireyin mekânı algılama, anlamlandırma ve benimseme biçiminde önemli bir etkiye sahip olmaktadır. Literatürde koku ve yer duygusu ilişkisini doğrudan ele alan çalışmaların sınırlı olması, bu araştırmayı özgün kılmaktadır. Araştırmada Temellendirilmiş Kuram yaklaşımı benimsenmiş, yöntem olarak ise durum çalışması tercih edilmiştir. Çalışma alanı olarak, UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'nde yer alan İzmir Kemeraltı Çarşısı seçilmiştir. Veri toplama süreci dört etaptan oluşmuştur: çevrimiçi anket, yerinde gözlem, koku yürüyüşü ve yarı yapılandırılmış yüz yüze görüşmeler. Toplamda 140 çevrimiçi anket, 7 koku yürüyüşü katılımı ve 270 görüşme ile hem nitel hem nicel veriler elde edilmiştir. Veriler, kokuların bilişsel, duygusal ve davranışsal süreçler aracılığıyla yer duygusuna katkısını ortaya koymak üzere analiz edilmiştir. Çalışma sonucunda, koku duyusunun bireylerin mekânı algılama biçiminde görme kadar güçlü, hatta hafıza ve duygulanım üzerinden daha derinlemesine bir etkiye sahip olduğu görülmüştür. Kokular, katılımcıların mekâna dair anılarını, aidiyet hislerini ve davranışsal yaklaşımlarını doğrudan etkilemiş; bu yönüyle yer kimliği ve yer bağlılığının oluşumunda önemli bir bileşen olduğu ortaya konmuştur. Ayrıca, Kemeraltı Çarşısı'na özgü kokuların bölgenin kültürel belleğinin ve tarihî kimliğinin korunmasında kritik bir rol üstlendiği belirlenmiştir. Bu bağlamda tez, duyusal çeşitliliği dikkate alan bütüncül bir kentsel tasarım ve koruma yaklaşımı önererek, özellikle tarihî alanlarda koku gibi göz ardı edilen duyuların belgelenmesinin ve tasarıma entegre edilmesinin önemini vurgulamaktadır. Çalışma, hem akademik literatürdeki boşluğu doldurmakta hem de uygulamada daha nitelikli tarihî kentsel alanların oluşturulmasına katkı sunmaktadır.
Özet (Çeviri)
This doctoral dissertation explores the role of the sense of smell in shaping sense of place within public open spaces, with a particular focus on historic urban environments. Although human–environment interaction has long been examined across various disciplines, these studies have predominantly been vision-oriented, while other senses have remained secondary. Smell, however, is closely tied to memory and affective processes, thereby exerting a significant influence on how individuals perceive, interpret, and attach meaning to place. The scarcity of research directly addressing the relationship between smell and sense of place highlights the originality of this study. The research adopts a Grounded Theory approach and employs the case study method. The chosen site is İzmir's Kemeraltı Bazaar, listed on the UNESCO World Heritage Tentative List. Data collection consisted of four stages: an online survey, on-site observations, smellwalks, and semi-structured interviews. In total, 140 online surveys, 7 smellwalk participants, and 270 interviews were conducted, generating both qualitative and quantitative data. The data were analyzed to reveal how smells contribute to sense of place through cognitive, emotional, and behavioral processes. The findings demonstrate that the sense of smell plays a role in spatial perception as strong as vision, and in many cases, exerts a deeper influence through its connection with memory and affect. Smells directly shaped participants' memories, feelings of belonging, and behavioral responses to place, thus emerging as a crucial component in the formation of place identity and place attachment. Furthermore, the distinctive smells of Kemeraltı Bazaar were found to be vital in preserving the cultural memory and historic character of the area. In this context, the dissertation emphasizes the importance of documenting and integrating overlooked sensory dimensions such as smell into urban design and heritage conservation strategies. By advocating for a multisensory and holistic approach to the built environment, this study not only fills a gap in the academic literature but also contributes to the creation of more meaningful and sustainable historic urban spaces.
Benzer Tezler
- The use of gamification to enrich the park experience for the visitors: Istanbul Atatürk urban forest park case study
Ziyaretçilerin park deneyimini zenginleştirmek için oyunlaştırma kullanımı: İstanbul Atatürk kent ormanı örneği
SARVIN ESHAGHI
Yüksek Lisans
İngilizce
2022
Peyzaj Mimarlığıİstanbul Teknik ÜniversitesiPeyzaj Mimarlığı Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ MUHAMMED ALİ ÖRNEK
- Aidiyet, kent kimliği ve kentsel koruma etkileşimi bağlamında kullanıcı sürekliliğinin irdelenmesi: Kadıköy Moda örneği
Investigation of user continuity in the context of the sense of belonging, urban identity and urban conservation interaction: The case of Kadıkoy Moda
AYLİN ŞENTÜRK
Doktora
Türkçe
2018
Şehircilik ve Bölge Planlamaİstanbul Teknik ÜniversitesiŞehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı
PROF. DR. NURAN ZEREN GÜLERSOY
- İş kazaları ile stres, kaygı ve öfke kavramları arasındaki ilişkinin incelenmesi: 9 Türk ve 2 İngiliz tekstil fabrikasında yapılan bir araştırma
The relations between work accidents and stress, anxiety and anger: A survey at 9 Turkish and 2 English textile factories
M. HÜLYA ÜNAL KARAGÜVEN
Doktora
Türkçe
1997
Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileriİstanbul Üniversitesiİşletme Ana Bilim Dalı
PROF. DR. AYŞE CAN BAYSAL
- İstanbul kentsel kıyı alanındaki dönüşüm uygulamalarının sosyal kimlik açısından irdelenmesi: Kartal/Küçükçekmece uygulamaları
Analysing transformation implementations of urban coastal area in Istanbul in terms of social identity: Kartal/Küçükçekmece cases
VİLDAN ERTÜRK
Yüksek Lisans
Türkçe
2011
Şehircilik ve Bölge Planlamaİstanbul Teknik ÜniversitesiAna Bilim Dalı (disiplinlerarası)
YRD. DOÇ. DR. HATİCE AYATAÇ
- Berberis cretica köklerinin antikolinesteraz aktivitesinin araştırılması
Investigation of anticholinesterase activity of Berberis cretica roots
YİĞİT DEVECİ
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
KimyaMuğla Sıtkı Koçman ÜniversitesiKimya Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MEHMET ÖZTÜRK