Cem'u'l-Cevâmi' şerh ve hâşiyeleri bağlamında Şâfiî usûl tartışmalarının seyri
The course of Shāfiʿī usūl al-fiqh debates in the context of the commentaries and glosses on Jamʿ al-Jawāmiʿ
- Tez No: 990994
- Danışmanlar: PROF. DR. NAİL OKUYUCU
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Fıkıh, Fıkh
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Marmara Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: İslam Hukuku Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışmada, Memlükler döneminde meşhur bir Şâfiî fıkıh usûlü eseri olan Cem'u'l-Cevâmi' etrafında şekillenen şerh ve hâşiye literatürü bağlamında Şâfiî fıkıh usûlü tartışmalarının seyri incelenmektedir. Mevcut araştırmalarda, Cem'u'l-Cevâmi'in Şâfiî usûlünün müteahhir dönemindeki etkisi farklı yönleriyle incelenmiş olmakla birlikte, şerh ve hâşiyeler üzerinden belirli usûl tartışmalarının ele alınış biçimini merkeze alan çalışmaların sınırlı olduğu görülmektedir. Bu çalışmanın amacı, Cem'u'l-Cevâmi'i merkeze alarak fıkıh usûlü tartışmalarının şerh ve hâşiye literatüründe ele alınış biçimini incelemek ve bu tartışmaların Şâfiî usûl düşüncesi içerisindeki konumuna dair bir değerlendirme sunmaktır. Cem'u'l-Cevâmi'in usûl tartışmaları üzerindeki etkisini izlemeye imkan veren şerh ve hâşiyelerle sınırlandırılan araştırmada, metinler arası ilişkiler, itiraz-cevap örüntüleri ve kavramsal sınırlar dikkate alınarak karşılaştırmalı bir değerlendirme yöntemi takip edilmiştir. Ele alınan metinlerde usulcü, fakih ve müctehid kavramları etrafında yürütülen tartışmaların yalnızca basit bir tanım ihtilafı çerçevesinde ele alınmadığı, bunun yanı sıra usûl ilminin mahiyeti, bilgi değeri ve ilmî otoriteyle ilişkili meseleler bağlamında anlam kazandığı görülmüştür. Yine bu çalışma çerçevesinde emir meselesine ilişkin tartışmaların kelâmî kabullerle irtibatlı olduğu ve bu kabullerin usûl tartışmalarının çerçevesini belirlediği tespit edilmiştir. Fıkıh literatüründe özel bir yeri bulunan şerh ve hâşiyelerin kavramsal tartışmaların derinleşmesine katkı sağladığı, usûl meselelerinin ele alınış biçimini açıklayıcı ve yönlendirici bir işlev üstlendiği, hatta kavramsallaşma sürecini tamamlayıcı bir rol oynadığı görülmüştür. Bu yönüyle şerh ve hâşiye literatürünün müteahhir dönem Şâfiî usûlünde kavramsal tartışmaların yürütülme biçimini anlamada önemli bir imkan sunduğu söylenebilir.
Özet (Çeviri)
This study examines debates in Shāfiʿī usūl al-fiqh through the commentary and gloss literature on Jamʿ al-Jawāmiʿ, a renowned Mamluk-period work. Although previous studies have examined the influence of Jamʿ al-Jawāmiʿ on post-classical Shāfiʿī usūl al-fiqh, those focusing on specific usūl debates in commentaries and glosses remain limited. The aim of this study is to examine how debates in usūl al-fiqh are addressed in the commentary and gloss literature on Jamʿ al-Jawāmiʿ, and to assess the position of these debates within Shāfiʿī usūl thought. In this study, limited to commentaries and glosses that allow the influence of Jamʿ al-Jawāmiʿ on usūl al-fiqh debates to be traced, a comparative approach was adopted, considering intertextual relationships, objection-response patterns, and conceptual boundaries. It has been observed that discussions of the usūlī, faqih and mujtahid in the examined texts extend beyond simple definitional disputes and instead gain meaning within debates concerning the nature of usūl al-fiqh as a discipline, its epistemic value, and scholarly authority. Within the scope of this study, it has been determined that discussions concerning the issue of command are closely linked to theological assumptions, which shape the framework of usūl debates. It has been observed that commentaries and glosses, which hold a distinctive place in Islamic jurisprudence, deepen conceptual debates, serve an explanatory and guiding function in addressing usūl issues, and play a complementary role in the process of conceptualization. In this respect, the commentary and gloss literature provides an important means of understanding conceptual debates in post-classical Shāfiʿī usūl.
Benzer Tezler
- Tâceddîn es-Sübkî'nin ictihad ve taklid anlayışı (Cem'u'l-cevâmi' bağlamında)
Tāj al-dīn al-Subkī's conception of ijtihād and taqlīd (Within the framework of jamʿ al-Jawāmiʿ)
MUSTAFA KARATAŞ
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
DinGaziantep İslam Bilim ve Teknoloji ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. BEKİR KARADAĞ
DR. ÖĞR. ÜYESİ ADNAN AKALIN
- Es-Süyûtî'nin Hem'u'l-Hevâmi' Şerhu Cem'i'l-Cevâmi' adlı eserinin incelenmesi
A study of al-Suyûtî's Book Entitled Ham' al-Hawâmi' Sharh Jam' al-Jawâmi'
OSMAN YILMAZ
Doktora
Türkçe
2014
DinÇanakkale Onsekiz Mart ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. RAMAZAN DEMİR
- Tâcüddin es-Sübkî'nin usul anlayışı (Cem'u'l-cevâmi' özelinde)
Tâcüddin es-Sübkî's understanding of procedure (Specialized in cem'u'l-cevâmi)
ABDURRAHMAN CANER
- الشيخ عبد الكريم الدبان حياته وآثاره وآرائه الكلامية
Abdülkerim Ed-Deban'ın hayatı, eserleri ve kelâmî görüşleri
RASOOL FARAJ SUBHI SUBHI
Yüksek Lisans
Arapça
2021
DinBolu Abant İzzet Baysal ÜniversitesiTemel Bilimler Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. KILIÇ ASLAN MAVİL
- Fıkıh usûlünde mukaddime geleneği: Molla Gürânî'nin ed-Durer adlı eserinin mukaddimesi ekseninde fıkıh usûlü mukaddimelerinde usûl tartışmaları
The tradition of“introductions”in fiqh: Discussions of usul in the introductions of usul al-fiqh within the frame of Mulla Gurani's ed-Durer
YAKUP DALMIZRAK
Yüksek Lisans
Türkçe
2021
Dinİstanbul ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. AHMET TEMEL