Tiyatroda kıvrımlar ve rizomlar: Oyuncu, seyirci, mekan ve prodüksiyon
Folds and rhizomes in theatre: Actor, spectator, space, and production
- Tez No: 997772
- Danışmanlar: PROF. DR. ŞEBNEM PALA GÜZEL
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Radyo-Televizyon, Radio and Television
- Anahtar Kelimeler: Deleuze, Guattari, tiyatro, kıvrımsal dramaturji, rizom, oluş, dijital performans, postdramatik tiyatro, sahne ontolojisi, Deleuze, Guattari, theatre, fold dramaturgy, rhizome, becoming, digital performance, postdramatic theatre, ontology of the stage
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Başkent Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Radyo Televizyon ve Sinema Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Radyo-Televizyon ve Sinema Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, tiyatronun çağdaş düşünsel dönüşümünü Gilles Deleuze ve Félix Guattari'nin kavramsal çerçevesi üzerinden yeniden değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Tiyatro, tarih boyunca yalnızca bir temsil sanatı değil; insanın varoluş, düşünme ve iletişim biçimlerini yeniden kurduğu bir alan olmuştur. Ancak 21. yüzyılda dijitalleşmenin, sanal gerçekliklerin ve ağ kültürünün etkisiyle tiyatro, artık fiziksel sınırlarını aşarak çok katmanlı bir ontolojik yapıya evrilmiştir. Bu dönüşüm, klasik dramatik yapıların çözülmesine, seyirci ile oyuncu arasındaki sınırların bulanıklaşmasına ve sahnenin sabit bir mekân olmaktan çıkarak kıvrımlı, geçişli bir oluş alanına dönüşmesine yol açmıştır. Araştırma, tiyatronun dört temel bileşeni olan oyuncu, seyirci, mekân ve prodüksiyon arasındaki ilişkileri Deleuze'ün kıvrım, rizom, oluş ve yersizyurtsuzlaşma kavramları aracılığıyla incelemektedir. Bu kavramsal yaklaşım, tiyatroyu doğrusal ve merkezî bir anlatı sistemi olmaktan çıkararak, çok merkezli, açık uçlu ve etkileşimsel bir yapı olarak yeniden tanımlar. Çalışmanın temel önermesi, tiyatronun artık sabit biçimlerden değil, oluşun süreğenliğinden doğduğu; her performansın bir“kıvrım”olarak yeni bir varlık düzeyi ürettiğidir. Bu çerçevede tez,“rizomatik tiyatro”adını taşıyan özgün bir kuramsal yaklaşım denemesine girişmektedir. rizomatik tiyatro, tiyatronun dramatik çizgiselliğini kırarak, zamanı, mekânı ve bedeni birbirine katlayan bir dramaturjik düşünme biçimi önerir. Bu yaklaşımda: ● Zaman, artık lineer bir ilerleyiş değil, geçmiş, şimdi ve geleceğin eşzamanlı kıvrımlar halinde var olduğu çok katmanlı bir düzlemdir. ● Mekân, yalnızca fiziksel bir sahne değil; sanal, artırılmış ve veri temelli katmanların iç içe geçtiği bir topolojidir. ● Oyuncu, anlamı temsil eden değil, bedeni aracılığıyla onu üreten bir özneye dönüşür. ● Seyirci, edilgen bir gözlemci değil, performansın anlamını birlikte kuran bir katılımcı hâline gelir. ● Prodüksiyon, artık yalnızca teknik bir arka plan değil, performansın kavramsal dokusunun aktif bir bileşenidir. Araştırma, hem kuramsal hem uygulamalı düzlemde yürütülmüştür. Brezilya'da gerçekleştirilen“Teatro e a Tela”(Tiyatro ve Ekran) adlı hibrit yapım ile Almanya merkezli Rimini Protokoll topluluğunun Remote X ve Situation Rooms projeleri, Deleuzcü kavramlarla ilişkilendirilerek çözümlenmiştir. Bu prodüksiyonlarda sahne, fiziksel ve dijital boyutların eşzamanlı kıvrıldığı bir alan hâline gelir; izleyici hem beden hem veri düzeyinde oyuna dahil olur. Bu durum, tiyatronun yalnızca estetik değil, ontolojik bir dönüşüm içinde olduğunu göstermektedir. Tezin bulguları, tiyatronun artık temsil değil, oluşun sanatı olduğunu ortaya koymaktadır. Kıvrımsal dramaturji, tiyatroda düşünce üretimini bedensel, teknolojik ve duygusal düzeylerde eşzamanlı olarak işler hâle getirir. Bu model, hem postdramatik tiyatro kuramının ötesine geçmekte hem de dijital çağın çoklu gerçeklik deneyimlerine felsefi bir temel sunmaktadır. Tiyatro, bu yaklaşımla birlikte, sabit bir sanat formu değil, kendi varlığını sürekli yeniden üreten bir açık sistem olarak tanımlanır. Sonuç olarak, çalışma tiyatroyu Deleuzyen düşünce doğrultusunda kıvrımsal bir ontoloji çerçevesinde yeniden konumlandırmaktadır. Bu yeni yaklaşım, tiyatronun geleceğini temsilin değil, oluşun dinamikleri üzerine kurar. Böylece tiyatro, yalnızca sanatsal bir ifade biçimi değil, çağın düşünme tarzını dönüştüren bir varlık pratiği hâline gelir. Her performans bir kıvrımdır; her kıvrımda tiyatro, kendini yeniden keşfeder.
Özet (Çeviri)
This dissertation aims to reinterpret the contemporary transformation of theatre through the conceptual framework of Gilles Deleuze and Félix Guattari. Throughout history, theatre has not only been an art of representation but also a dynamic space in which human existence, thought, and modes of communication are continually redefined. In the twenty-first century, however, the emergence of digitalization, network culture, and virtual realities has pushed theatre beyond its physical boundaries, giving rise to a multilayered ontological structure. This transformation dissolves the classical dramatic order, blurs the distinctions between actor and spectator, and transforms the stage from a fixed space into a folded, fluid, and constantly becoming field of experience. The research examines the four fundamental components of theatre—actor, spectator, space, and production—through Deleuze's key concepts of fold, rhizome, becoming, and deterritorialization. This theoretical lens moves theatre beyond a linear, centralized narrative system and redefines it as a decentralized, open, and interactive network. The main hypothesis asserts that theatre no longer emerges from fixed forms but from the continuity of becoming—each performance producing a new layer of existence, a new fold within the ontology of the stage. Within this scope, the dissertation attempts a theoretical approach trial called“fold Stage”. This dramaturgical approach breaks the linearity of dramatic structure and proposes a mode of thinking that interlaces time, space, and body into one continuous process. In this approach ● Time is no longer a linear progression but a multilayered plane; past, present, and future coexist as simultaneous folds of experience. ● Space is reconfigured as a topology where physical, virtual, and data-based layers coexist and interact. ● The actor transforms from the carrier of meaning to its producer, constructing presence through corporeality. ● The spectator becomes a co-creator of the dramaturgical experience, no longer a passive observer but an active participant. ● Production, in this context, is not a technical background but an essential component of the aesthetic and conceptual texture of performance. Methodologically, the study integrates theoretical and practice-based analysis. Productions such as Brazil's“Teatro e a Tela”(Theatre and the Screen) and the German collective Rimini Protokoll's Remote X and Situation Rooms are examined through a Deleuzian lens. In these works, the stage becomes a hybrid arena where physical and digital realities fold into one another, and the spectator enters the performance not only through bodily perception but also through data-driven interaction. These case studies demonstrate that theatre is undergoing not merely an aesthetic but an ontological transformation. The findings reveal that theatre today functions as an art of becoming rather than representation. Fold dramaturgy enables the production of thought through the simultaneity of corporeal, technological, and affective processes. It extends beyond Hans-Thies Lehmann's notion of postdramatic theatre by proposing a model grounded in the dynamics of becoming rather than the breakdown of textual hierarchy. In this framework, theatre operates as an open system that continually reconfigures itself through the interplay of human and non-human agents, data, and environments. Ultimately, this research repositions theatre within a Deleuzian ontology of folds, proposing that its future lies not in representation but in the ever-transforming dynamics of becoming. Theatre, thus, emerges as a philosophical and creative practice—an aesthetic mode of thinking that redefines the boundaries between body, technology, and thought. Each performance is a fold; within every fold, theatre rediscovers its own possibility of existence.
Benzer Tezler
- Dramatik metinlerin yeni bir alımlama yöntemi olarak rizomatik okuması
Rhizomatic reading of dramatic texts as a new reception method
BÜLENT YILDIZ
Doktora
Türkçe
2022
Sahne ve Görüntü SanatlarıDokuz Eylül ÜniversitesiSahne Sanatları Ana Sanat Dalı
PROF. DR. SEMİH ÇELENK
- Surname-i Hümayun ve Surname-i Vehbi bağlamında Nakkaş Osman ve Nakkaş Levni
A Comparison on Surname-i Hümayun and Surname-i Vehbi
SÜREYYA EROĞLU
Yüksek Lisans
Türkçe
2000
Sanat Tarihiİstanbul Teknik ÜniversitesiSanat Tarihi Ana Bilim Dalı
PROF. SEMRA ÖGEL
- Geçmişten günümüze tiyatroda erdem kavramı ve model oyunlar
The concept of morality in the theater and model plays from past to present
CEREN OLPAK
Doktora
Türkçe
2018
Sahne ve Görüntü SanatlarıDokuz Eylül ÜniversitesiSahne Sanatları Ana Sanat Dalı
PROF. DR. HÜLYA NUTKU
PROF. DR. KUBİLAY AYSEVENER
- Postdramatik tiyatroda politik olanın anlamsal ve biçimsel değişimi
The transformation of the meaning and form of the political in postdramatic theatre
AYTUN AKTAN BAHÇECİ
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
Güzel Sanatlarİstanbul Aydın ÜniversitesiDrama ve Oyunculuk Ana Sanat Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ SÜNDÜZ HAŞAR
- Samuel Beckett's influence on the plays of Harold Pinter in the light of postmodern concepts
Harold Pinter oyunlarındaki Samuel Beckett etkisinin postmodern kavramlar üzerinden incelenmesi
MELİKE SABA AKIM
Yüksek Lisans
İngilizce
2013
Karşılaştırmalı EdebiyatYeditepe ÜniversitesiKarşılaştırmalı Edebiyat Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. ZERRİN YANIKKAYA