Dört kapı kırk makam anlayışının Anadolu'daki tezahürleri
Manifestations of the four doors forty maqam understanding in Anatolia
- Tez No: 998268
- Danışmanlar: PROF. DR. CENKSU ÜÇER
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışmada Anadolu'da yaygın olan tasavvufî ekolleri ve Alevî geleneğe mensup ocak ve gruplarda yer alan dört kapı kırk makam anlayışı ele alınmaktadır. Dört kapı kavramının tasavvufî ekollerdeki ve Alevî gelenekteki varlığını incelenmek tasavvuf ve Alevî geleneğin İslam tarihinde ne şekilde konumlandığını ve aralarındaki ilişkiyi görmek, bu alanda yapılan tartışmalara katkı vermek açısından önemli görülmüştür. Araştırmada dört kapı kırk makam anlayışını şeriat, tarikat, marifet, hakikat kapıları ve bunların makamlarıyla birlikte ele alıp tasavvuf ekolleri ve Alevî gelenekteki durumunu mukayeseli bir şekilde ortaya koymak amaçlanmaktadır. Çalışmanın temel hipotezi, Alevî gelenekteki dört kapı kırk makam anlayışının tasavvuf ekollerinde de aynı şekilde yer alacağı şeklindedir. Nitel hüviyetli bir durum araştırması olarak planlanan bu çalışma İslam Mezhepleri Tarihinde yaygın olarak uygulanan zihniyet analizi temelinde deskriptif/betimleyici ve fenomonolojik yaklaşım ile yürütülmüştür. Araştırmada doküman taranması ve amaçlı örnekleme ile belirlenen '30 ocakta erkân yürüten 39 dede' vasıflı katılımcılar ile yarı yapılandırılmış görüşme kılavuzu aracılığıyla geniş çapta yapılan alan araştırması sonucunda elde edilen veriler gerek tasavvuf ekollerindeki kabuller gerek Alevî nitelemeli ocak ve gruplardaki kabullere göre karşılaştırmalı bir şekilde incelenerek bir içerik analizi yapılmıştır. Araştırmanın amacı, hedefleri ve deseni kapsamında öncelikle Alevîliğin kelime ve ıstılah anlamları verilmiş, dört kapı kırk makam anlayışı tasavvuf tarihinde ve tasavvuf klasik eserlerindeki hali ile ortaya konulmuştur. Dört kapı kırk makam anlayışının Mevlevîlik, Kâdirîlik, Bayramîlik gibi Anadolu'da yaygın olarak yer alan tasavvuf ekollerindeki durumu ortaya çıkartılmıştır. Sonrasında Anadolu'da Alevî nitelemeli ocak ve gruplarda dört kapı kırk makam ile ilgili kabuller ortaya konulmuş ve çalışma karşılaştırmalı bir değerlendirme ile bitirilmiştir. Sonuçta dört kapı kırk makam anlayışının Alevî geleneğe bağlı ocak ve grupların kimliğinde temel bir yapı taşı olduğu; Anadolu'da yaygın faaliyet gösteren tasavvuf ekollerinde de aynı şekilde dört kapı kırk makam anlayışının var olduğu; buna bağlı olarak her iki gelenekte de insân-ı kâmil vurgusunun neredeyse aynı olduğu; bu sebeple Alevî geleneğe mensup ocaklara ait çalışmaların bu benzerlikleri göz ardı etmeden yürütülmesinin yerinde olacağı görülmüştür.
Özet (Çeviri)
In this study, the understanding of four gates forty maqām found in Sufi orders prevalent in Anatolia and in Ocaks (lodges) and groups belonging to the Alevî tradition is examined. In the research, it is aimed to address the understanding of four gates forty maqām together with the gates of sharīʿa, ṭarīqa, maʿrifa, and ḥaqīqa and their maqāmāt, and to comparatively reveal its situation in Sufi orders and in the Alevî tradition. The main hypothesis of the study is that the understanding of four gates forty maqām in the Alevî tradition is also present in the same manner in Sufi orders. In the research, the data obtained as a result of an extensive field study conducted through a semi-structured interview guide with qualified participants described as“39 dede (spiritual leaders) conducting ritual practice in 30 Ocaks (lodges),”determined by document analysis and purposive sampling, were comparatively examined according to the acceptances in Sufi orders and in Alevî-designated Ocaks (lodges) and groups, and a content analysis was carried out. Within the scope of the aim, objectives, and design of the research, first the lexical and technical meanings of Alevî belief were presented, and the understanding of four gates forty maqām was set forth as it appears in the history of Sufism and in classical Sufi works. The situation of the understanding of four gates forty maqām in Sufi orders prevalent in Anatolia, such as the Mevlevi order, Qādirī order, and Bayramī order, was revealed. Subsequently, the acceptances regarding four gates forty maqām in Alevî-designated Ocaks (lodges) and groups in Anatolia were presented, and the study was concluded with a comparative evaluation. As a result, it was observed that the understanding of four gates forty maqām constitutes a fundamental building block in the identity of Ocaks (lodges) and groups belonging to the Alevî tradition; that the understanding of four gates forty maqām is likewise present in Sufi orders widely active in Anatolia; and accordingly, that the emphasis on al insān al-kāmil is almost the same in both traditions. For this reason, it has been concluded that studies concerning Ocaks (lodges) belonging to the Alevî tradition should be carried out without ignoring these similarities.
Benzer Tezler
- Tokat yöresi Alevî-Bektaşî inancında zâkirlik geleneği
The tradition of dhikr performers among Alevî-Bektashi belief in Tokat territory
DENİZ GÜNEŞ
Doktora
Türkçe
2013
Müzikİstanbul Teknik ÜniversitesiMüzikoloji ve Müzik Teorisi Ana Bilim Dalı (disiplinlerarası)
DOÇ. EROL PARLAK
ÖĞR. GÖR. SÜLEYMAN ŞENEL
- Hoca Ahmed Yesevî ile Hacı Bektâş-ı Velî'de dört kapı kırk makam anlayışı (Mukayese ve değerlendirme)
The four gates and forty stations doctrine in Khoja Ahmad Yasawi and Haji Bektash Veli: A comparative analysis and evaluation
GÜLŞEN ÖNDER
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
DinÜsküdar ÜniversitesiTasavvuf Kültürü ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı (disiplinlerarası)
PROF. DR. REŞAT ÖNGÖREN
- Bazı sûfî gruplar ve alevî geleneğe mensup ocaklarda ahlâk anlayışı –eline, diline, beline sahip olmak ilkesi örnekleminde-
The concept of morality in certain sûfi groups and alevîlineage traditions – an examination through the principle of“control over one's hands, tongue, and loins”
BÜŞRA KOÇAK
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
DinAnkara Yıldırım Beyazıt ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. CENKSU ÜÇER
- Hacı Bektaş Veli'de Tanrı alem ilişkisi,
The relationship between God and the Universe in Hacı Bektaş Veli,
FERİT İNCEL
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
FelsefeHitit ÜniversitesiFelsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. YAŞAR TÜRKBEN