Eğitim yöneticilerinde karar yorgunluğu: Bir karma yöntem araştırması
Decision fatigue among educational administrators: A mixed methods study
- Tez No: 1000715
- Danışmanlar: DOÇ. DR. ALİ ÖZDEMİR
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Eğitim ve Öğretim, Education and Training
- Anahtar Kelimeler: Karar yorgunluğu, eğitim yönetimi, gömülü teori, DEMATEL, karma yöntem, kuramsal model, Decision fatigue, educational administration, grounded theory, DEMATEL, mixed-methods research, conceptual model
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Marmara Üniversitesi
- Enstitü: Eğitim Bilimleri Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Eğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Eğitim Yönetimi ve Denetimi Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu araştırmanın amacı, eğitim yönetimi bağlamında karar vericilerin deneyimlediği karar yorgunluğu olgusunu çok boyutlu bir çerçevede kavramsallaştırmak, açıklayıcı bir kuramsal model geliştirmek ve bu modelde yer alan bileşenler arasındaki nedensel etkileşimleri nicel olarak sınamaktır. Bu doğrultuda çalışma, gömülü desen karma yöntem yaklaşımıyla tasarlanmış; nitel aşamada gömülü teori aracılığıyla kavramlar ve kategoriler türetilmiş, nicel aşamada ise bu veri-temelli kategoriler DEMATEL yöntemine veri dönüşümü mantığıyla entegre edilerek ilişkisel yapı sayısallaştırılmıştır. Araştırmanın nitel aşaması, sistematik gömülü teori yaklaşımıyla yürütülmüştür. Kuramsal örnekleme ve sürekli karşılaştırma ilkeleri doğrultusunda farklı kurumsal yapılarda görev yapan katılımcı çeşitliliği gözetilmiş; 14 kadın ve 19 erkek olmak üzere toplam 33 katılımcı ile veri üretilmiştir. Çalışma grubunda 18 okul müdürü, 8 okul müdür yardımcısı, 2 öğretmen ve 5 akademik personel yer almıştır. Yarı yapılandırılmış görüşmelerden elde edilen veriler çok döngülü kodlama süreçleriyle çözümlenmiş ve karar yorgunluğunu açıklayan kuramsal yapı içinde merkezi bir eksen olarak“kararın niteliği”çekirdek kategorisine ulaşılmıştır. Bu çekirdek kategori, kompleks kararlar, ardışık kararlar, belirsizlik ve kararla ilgili risk algısı bileşenlerini kapsayan şemsiye bir kavram olarak karar yorgunluğunu bütünleştirici bir açıklama gücü göstermiştir. Nicel aşamada DEMATEL yöntemi, nitel aşamada üretilen kategoriler arasındaki etki-ilişki düzeyini ortaya koymak ve çekirdek kategorinin merkezi rolünü sayısal olarak sınamak amacıyla kullanılmıştır. DEMATEL için, nitel aşamadaki 17 katılımcıya ek olarak kartopu örnekleme ile ulaşılan 8 yeni uzman dâhil edilmiş ve toplam 25 uzman görüşü elde edilmiştir. Gömülü teori analizlerinde soyutlama ve indirgeme süreçlerinden geçerek kuramsal ağırlığı belirginleşen 20 kategorinin tamamı DEMATEL faktörü olarak modele taşınmış; bu tercih, karma yöntemde bütünleştirme/izlenebilirlik ve kuramsal tutarlılık gerekçeleriyle temellendirilmiştir. Uzmanlar, 20×20 ikili karşılaştırma matrisinde faktörler arası doğrudan etki düzeylerini derecelendirmiş; elde edilen değerlendirmeler üzerinden doğrudan ilişki matrisi, normalizasyon ve toplam ilişki matrisi hesaplanarak d+r ve d−r değerleriyle neden–sonuç sınıflaması yapılmıştır. Bulgular, karar yorgunluğu olgusunun merkezinde yer alan bileşenlerin hem nitel hem nicel düzeyde örtüştüğünü göstermiştir. DEMATEL sonuçlarına göre sistemde göreli önem düzeyi en yüksek üç kategori Kompleks kararlar (d+r=10,31), Kararla ilgili risk algısı (d+r=10,20) ve Belirsizlik (d+r=10,13) olarak belirlenmiş; ayrıca Belirsizlik, en güçlü nedensel etkiyi veren faktör (d−r=1,03) olarak öne çıkmıştır. Bu bulgu, gömülü teoride çekirdek kategori olarak belirlenen“kararın niteliği”ekseninin DEMATEL ile sayısal olarak da güçlendiğini göstermektedir. Kuramsal model, karar yorgunluğunu beş temel boyutta açıklamaktadır: (i) merkezi faktörler, (ii) bağlamsal faktörler, (iii) aracı faktörler, (iv) sonuçlar ve (v) stratejiler. Modelde merkezi faktörler (kompleks kararlar–belirsizlik–risk algısı) karar yorgunluğunu doğrudan taşıyan çekirdek dinamiği oluştururken; merkeziyetçi yapı, bürokratik süreçler, yönetimsel kısıtlar, duygusal/duyuşsal karar verme ve ardışık kararlar gibi bağlamsal koşullar bu çekirdek dinamiği tetikleyen birinci düzey etmenler olarak konumlanmaktadır. Sonuç boyutunda ise özellikle zihinsel yorgunluk ve duygusal etkiler öne çıkmakta; strateji boyutunda karar vericilerin kısa molalar verme, ortam değiştirme, bazı rutin işleri erteleme gibi öz-düzenleme temelli pratiklerle yükü dengelemeye çalıştıkları vurgulanmaktadır. Sonuç olarak bu araştırma, eğitim yöneticilerinde karar yorgunluğunu yalnızca karar sayısı üzerinden değil, kararın niteliği ve bağlamsal tetikleyicilerle etkileşen ilişkisel bir sistem olarak açıklayan veri temelli bir model önermekte; gömülü teoriyle geliştirilen kavramsal yapıyı DEMATEL ile sayısallaştırarak çekirdek bileşenlerin konumunu güçlendirmektedir. Araştırma, karar yorgunluğunun azaltılmasına yönelik olarak hem bireysel düzeyde öz-düzenleme stratejilerinin hem de örgütsel düzeyde karar yükünü ve belirsizlik/risk algısını tetikleyen yapısal koşulların yönetilmesinin kritik olduğuna işaret etmektedir.
Özet (Çeviri)
The aim of this study is to conceptualize the phenomenon of decision fatigue experienced by decision makers in the context of educational administration within a multidimensional framework, to develop an explanatory theoretical model, and to quantitatively examine the causal interactions among the components of this model. To this end, the study was designed using an embedded mixed-methods approach, in which grounded theory was employed in the qualitative phase to generate concepts and categories, and these data-driven categories were subsequently embedded into the DEMATEL method in the quantitative phase to model relational structures and evaluate the findings holistically. The qualitative phase of the study was conducted using a systematic grounded theory approach. In line with theoretical sampling and constant comparative analysis principles, participant diversity across different institutional structures was ensured. Data were generated from 33 participants (14 female, 19 male), including 18 school principals, 8 assistant principals, 2 teachers, and 5 academic staff members working in educational institutions. Semi-structured interviews were analyzed through multi-cycle coding processes, resulting in the identification of“the nature of the decision”as the core category. This core category emerged as an integrative axis encompassing complex decisions, sequential decisions, uncertainty, and perceived decision-related risk, providing a unifying explanation for decision fatigue. In the quantitative phase, the DEMATEL method was employed to examine the causal relationships among the categories generated in the qualitative phase and to numerically validate the central role of the core category. For the DEMATEL analysis, 25 expert opinions were obtained, consisting of 17 participants from the qualitative phase and an additional 8 experts reached through snowball sampling. All 20 categories derived from grounded theory were incorporated into the DEMATEL model as factors, a methodological choice justified by principles of integration, traceability, and theoretical coherence inherent in mixed-methods research. Experts evaluated the direct influence levels among factors using a 20×20 pairwise comparison matrix. Based on these evaluations, the direct-relation matrix, normalized matrix, and total-relation matrix were calculated, and cause–effect classifications were determined using the d + r and d − r indices. The findings demonstrate a strong convergence between qualitative and quantitative results. DEMATEL analysis revealed that the categories with the highest relative importance within the system were Complex Decisions (d + r = 10.31), Perceived Decision-Related Risk (d + r = 10.20), and Uncertainty (d + r = 10.13). Moreover, Uncertainty emerged as the most influential causal factor within the system (d − r = 1.03). These results quantitatively reinforce the grounded theory finding that“the nature of the decision”constitutes the core explanatory axis of decision fatigue. The proposed theoretical model conceptualizes decision fatigue across five interrelated dimensions: (i) central factors, (ii) contextual factors, (iii) mediating factors, (iv) outcomes, and (v) coping strategies. While central factors form the core dynamic driving decision fatigue, contextual elements such as bureaucratic processes, centralized structures, managerial constraints, affective decision-making, and sequential decisions act as first-order triggers. At the outcome level, mental fatigue and emotional strain are particularly salient, whereas at the strategy level decision makers employ self-regulation practices such as taking short breaks, changing environments, and postponing routine decisions to manage cognitive load. In conclusion, this study proposes a data-driven model that conceptualizes decision fatigue in educational administration not merely as a function of decision quantity, but as a relational and systemic phenomenon shaped by the interaction between decision characteristics and contextual triggers. By integrating grounded theory with DEMATEL, the study strengthens the empirical positioning of core components within the decision fatigue system. The findings underscore the importance of addressing both individual self-regulation strategies and organizational structures that amplify uncertainty and risk perceptions in efforts to mitigate decision fatigue.
Benzer Tezler
- Current status of industry 4.0 transformation and impact of industry 4.0 on engineering work in Turkish white goods industry
Endüstri 4.0 dönüşümünün Türkiye beyaz eşya sektöründeki mevcut durumu ve mühendislik işi üzerindeki etkisi
KÜBRA ŞİMŞEK DEMİRBAĞ
Doktora
İngilizce
2020
Endüstri ve Endüstri Mühendisliğiİstanbul Teknik Üniversitesiİşletme Mühendisliği Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. NİHAN YILDIRIM
- Hazır giyim dikim işletmelerinde yalın üretim ve sürdürülebilir dijital yalın model tasarımı
Lean production and the development of a sustainable digital lean model for apparel manufacturing
BÜLENT KOÇ
Doktora
Türkçe
2026
Tekstil ve Tekstil Mühendisliğiİstanbul Teknik ÜniversitesiTekstil Mühendisliği Ana Bilim Dalı
PROF. DR. SELİN HANİFE ERYÜRÜK
- Akıllı kent yönetiminde ulaşım hizmetlerine yönelik konumsal karar destek araçlarının geliştirilmesi: İstanbul örneği
Developing spatial decision support tools regarding transportation services in smart city management: Istanbul case
DENİZ SAĞLAM
Yüksek Lisans
Türkçe
2014
Bilim ve Teknolojiİstanbul Teknik ÜniversitesiBilişim Uygulamaları Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ARİF ÇAĞDAŞ AYDINOĞLU
- İki devir, bir kurum; Asakir-i Mansure-i Muhammediye'den 1960 Türkiye'sinin Kara Kuvvetlerine; asker alma işlemleri ve özlük hakları
Two speed and one i̇nsti̇tuti̇on; from Asakir-i Mansure-i Muhammediye and in Turkey's 1960's for Land Forces to process to get soldier and employee rights
AHMET FERİT ÇAKIROĞLU