Türk dış politikasında bölgesel iş birliği arayışları: Merkezi Antlaşma Teşkilatı (CENTO) örneği (1959-1979)
Regional cooperation efforts in Turkish foreign policy: The case of the Central Treaty Organization (CENTO) (1959–1979)
- Tez No: 1004093
- Danışmanlar: PROF. DR. ALİ SERVET ÖNCÜ
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Uluslararası İlişkiler, International Relations
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Atatürk Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Uluslararası İlişkiler Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, İkinci Dünya Savaşı sonrasında şekillenen iki kutuplu uluslararası sistemin, Türkiye'nin dış politikasını nasıl dönüştürdüğünü ve bu dönüşümün bir sonucu olarak ortaya çıkan Bağdat Paktı ile onun devamı niteliğindeki Merkezi Antlaşma Teşkilatı (CENTO) 'nın Türk dış politikasındaki yerini çok boyutlu bir biçimde incelemektedir. Savaş sonrası dönemde, Sovyetler Birliği'nin Türkiye'ye yönelik baskıları, Boğazlar ile Kuzey Doğu Anadolu'da hak iddiaları, Truman Doktrini ve Marshall Planı aracılığıyla ABD'nin Türkiye'ye yaklaşması ve akabinde NATO üyeliği ile Avrupa Konseyi üyeliği süreci, Türkiye'nin giderek Batı güvenlik sistemine eklemlenmesine zemin hazırlamıştır. Bu minvalde CENTO, hem Türkiye'nin güvenlik arayışının bir sonucu, hem de Soğuk Savaş'ın çevreleme stratejisinin bölgesel bir uzantısı olarak ortaya çıkmıştır. Araştırmada öncelikle savaş sonrası uluslararası sistemin dönüşümü ve Türkiye'nin dış politika yönelimi ele alınmış, ardından Orta Doğu'nun jeopolitik konumu, bölgesel krizler ve büyük güçlerin rekabetinin bu coğrafyayı nasıl şekillendirdiği değerlendirilmiştir. Çalışma, Bağdat Paktı'nın kuruluş sürecini, örgütün CENTO'ya dönüşümünü, teşkilat yapısını ve askeri, siyasi, teknik, ekonomik ve kültürel alanlardaki faaliyetleri ile CENTO'nun uluslararası politikadaki rolünü ayrıntılı biçimde analiz etmektedir. Bu kapsamda Türkiye, İran, Pakistan ve Birleşik Krallık arasındaki iş birliğinin niteliği, örgütün karar alma mekanizmaları ve CENTO'nun pratik etkileri değerlendirilmiş; ayrıca örgütün zayıflamasına yol açan dış ve iç dinamikler incelenmiştir. Çalışmanın odak noktasını, Soğuk Savaş yıllarında Türkiye'nin dış politika yönelimleri ile CENTO'nun bölgesel ve uluslararası düzeydeki rolü oluşturduğundan, araştırma süreci ağırlıklı olarak tarihsel verilerin düzenli ve bütüncül biçimde analiz edilmesine yönelmiştir. Araştırmanın bütüncül değerlendirmesi sonucunda, CENTO'nun Türkiye açısından hem bir güvenlik ittifakı hem de bölgesel bir iş birliği örneği olarak taşıdığı önemi ortaya koymakta; örgütün başarısızlıkları, sınırlılıkları ve bıraktığı kurumsal miras (KİBİ/EİT) bağlamında Soğuk Savaş'ın bölgesel yansımalarını kapsamlı bir şekilde analiz etmektedir. Böylece çalışma, Türk dış politikasının Soğuk Savaş bağlamındaki yönelimlerini anlamaya katkı sunduğu gibi Orta Doğu'da bölgesel örgütlenmelerin dinamiklerini de değerlendirmektedir.
Özet (Çeviri)
This study examines, in a multidimensional manner, how the bipolar international system that emerged after the Second World War transformed Türkiye's foreign policy and the place of the Baghdad Pact and its successor, the Central Treaty Organisation (CENTO), in Turkish foreign policy as a result of this transformation. In the post-war period, Soviet pressure on Türkiye, its claims in the Straits and North-Eastern Anatolia, the US approach to Türkiye through the Truman Doctrine and the Marshall Plan, and subsequently the process of NATO and Council of Europe membership, paved the way for Türkiye's gradual integration into the Western security system. In this context, CENTO emerged both as a result of Türkiye's search for security and as a regional extension of the Cold War containment strategy. The study first examines the transformation of the post-war international system and Türkiye's foreign policy orientation, then evaluates the geopolitical position of the Middle East, regional crises, and how the competition between major powers has shaped this geography. The study provides a detailed analysis of the formation process of the Baghdad Pact, its transformation into CENTO, its organisational structure, and its activities in the military, political, technical, economic, and cultural spheres, as well as CENTO's role in international politics. In this context, the nature of cooperation between Türkiye, Iran, Pakistan and the United Kingdom, the organisation's decision-making mechanisms and the practical effects of CENTO are evaluated; in addition, the external and internal dynamics that led to the organisation's weakening are examined. As the focus of the study is on Türkiye's foreign policy orientations during the Cold War years and CENTO's role at the regional and international levels, the research process has been directed primarily towards the systematic and comprehensive analysis of historical data. The comprehensive assessment of the research reveals the importance of CENTO for Türkiye as both a security alliance and an example of regional cooperation; it comprehensively analyses the Cold War's regional repercussions in the context of the organisation's failures, limitations, and institutional legacy (KIBI/EIT). Thus, the study contributes to understanding the orientations of Turkish foreign policy in the context of the Cold War and also evaluates the dynamics of regional organisations in the Middle East.
Benzer Tezler
- AKP döneminde Türkiye'nin İran'ın nükleer programına tepkisi (2001-günümüz)
The response of Turkey to Iran's nuclear program during the AKP era (2001-present)
MARYAM ABDOLLAHPOUR
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Uluslararası İlişkilerMarmara ÜniversitesiSiyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. BESİM BÜLENT BALİ
- The economic foundations of Turkish foreign policy during AK Party era
AK Parti dönemi Türk dış politikasının ekonomik temelleri
TAMER AĞCA
Doktora
İngilizce
2016
Uluslararası İlişkilerYeditepe ÜniversitesiSiyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. MAHMUT DENİZ TANSİ
- Türk dış politikasında eksen tartışmaları: Avrasyacılık düşüncesinin Türk dış politikasına etkisi
A debate over shift of axis in Turkish foreign policy: The impact of Euroasianizm to Turkish foreign policy
MUHAMMED EMRE ÇAYIR
Yüksek Lisans
Türkçe
2020
Siyasal BilimlerUfuk ÜniversitesiSiyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Ana Bilim Dalı
PROF. DR. CELALETTİN SENCER İMER
- Türkiye'nin imzaladığı uluslararası belgeler perspektifinden balkanlar politikası: Kuruluştan günümüze süreç ve değişim (1923-2024)
Balkans policy from the perspective of international documents signed by Türkiye: Process and change from the foundation to the present (1923-2024)
FATİH KÖKCE
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
TarihErzincan Binali Yıldırım ÜniversitesiTarih Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ SONGÜL ALŞAN
- Avrupa Birliği sürecinin Türk savunma harcamalarına etkisi
Effect of the European Union process on Turkish defense expenditure
FİKRULLAH ERDEM