Tekâmül ve evrim bağlamında ihvân-ı safâ düşüncesi
The thought of ikhwan al-safa in the context of evolution and perfection
- Tez No: 1005638
- Danışmanlar: DOÇ. DR. EMRAH KAYA
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Din, Biyoloji, Felsefe, Religion, Biology, Philosophy
- Anahtar Kelimeler: Biyoloji, Biyolojik evrim, Din, Felsefe, İslam felsefesi, Biology, Biological evolution, Religion, Philosophy, Islamic philosophy
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Sakarya Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu tez, İhvân'ın risâlelerinde müvelledât olarak tanımladığı maden, bitki ve hayvan türlerinin yaratılış süreci ile yapısal ve ruhsal gelişimlerini tekâmül kavramı çerçevesinde incelemiştir. Araştırmada nitel yöntemlerden metin analizi ve tarihsel çözümleme tekniği kullanılmıştır. Temel problem, literatürde İhvân'ı Darwinci evrimin öncüsü olarak gören yaklaşımlarla, bu yaklaşımları metodolojik açıdan sorunlu bulan görüşler arasındaki çelişkidir. Bu çelişki tekâmül anlayışının; kavramsal kökeni, sudûr öğretisinin yaratılış ve doğa bilimlerindeki rolü ile modern İslâmî evrimsel yaratılışçılık perspektifi üzerinden ele alınmıştır. Araştırma, İhvân'ın tekâmül anlayışının modern evrimsel yaklaşımların doğrudan öncüsü sayılamayacağını ortaya koymuştur. Zira İhvân, evreni bütüncül bir çerçevede ele alarak canlı ve cansız varlıkların aklî, ahlâkî ve davranışsal gelişiminde gerçekleşen kozmo-ontolojik tekâmül süreci merkezinde açıklamalarda bulunurken, modern evrimsel yaklaşımlar biyolojik evrimin seçilim, mutasyon ve adaptasyon süreçlerini ön plana çıkarmaktadır. Dolayısıyla İhvân'ın tekâmül anlayışı kuramsal anlamda doğrudan bu modern biyolojik ölçütlerle karşılaştırılamaz. Ancak dinî ve felsefî referanslarla şekillenen genel süreçsel ve aşamalı yaratılış anlayışının kavramsal düzeyde paralellikler taşıdığı düşünülebilir. Bu paralellikler, kozmolojik (jeolojik, mineralojik) ve aktüel (biyolojik, psikolojik, epistemolojik, sosyal, siyasî) anlamda modern İslâmî evrimsel yaratılışçılık düşüncesi ile sınırlı ölçüde ilişkilendirilebilir. Bu açıdan çalışma, klasik İslâm düşüncesi ile çağdaş evrimsel yorumlar arasında kavramsal bir köprü kurmakta ve disiplinler arası değerlendirmelere olanak sağlamaktadır.
Özet (Çeviri)
This thesis examines the creation process, structural, and spiritual development of mineral, plant, and animal species, which the Ikhwān al-Ṣafā' defined as muwalladāt (generated beings) in their Epistles, within the framework of the concept of takāmul (perfection). The research employed qualitative methods, specifically text analysis and historical analysis techniques. The core problem addresses the contradiction between approaches in the literature that regard the Ikhwān as a precursor to Darwinian evolution, and views that find these approaches methodologically problematic. This contradiction is analyzed through the conceptual origins of the understanding of takāmul, the role of the doctrine of ṣudūr (emanation) in creation and natural sciences, and the perspective of modern Islamic evolutionary creationism. The research concludes that the Ikhwān's concept of takāmul should not be regarded as a direct precursor to modern evolutionary theory. This is because the Ikhwān offered explanations centered on a cosmo-ontological process of takāmul concerning the behavioral, intellectual, and moral development of living and non-living entities, treating the universe within a holistic framework. In contrast, modern evolutionary approaches emphasize the processes of selection, mutation, and adaptation in biological evolution. Consequently, the Ikhwān's concept of takāmul is theoretically incomparable to these modern biological criteria. However, it can be argued that their understanding of creation as a processual and gradual concept, shaped by religious and philosophical references, carries conceptual parallels. These parallels can be limitedly associated with the modern Islamic evolutionary creationist thought in a cosmological (geological, mineralogical) and actual (biological, psychological, epistemological, social, political) sense. In this respect, the study builds a conceptual bridge between classical Islamic thought and contemporary evolutionary interpretations, enabling interdisciplinary evaluations.
Benzer Tezler
- Charles Darwin'in evrim anlayışı ile Henr Bergson'un yaratıcı tekâmül anlayışının mukayesesi
Comparison of Charles Darwin's understanding of evolution with the creative evolution understanding of Henri Bergson
ALİ SİNAN BEKTAŞ
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
FelsefeGaziantep ÜniversitesiFelsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ AYŞE EROĞLU
- İbn Miskeveyh'te evrim
Evolution at Ibn Miskeveyh
FATMA AÇIKGÖZLÜ
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
DinErciyes ÜniversitesiFelsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. AHMET KAMİL CİHAN
- Teistik evrimde anakronizm sorunu: Câhız ve İbn Miskeveyh örneği
The problem of anachronism in the theistic evolution: The case of al-Jahiz and Ibn Miskawayh
ASIM KAYA
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
Dinİstanbul ÜniversitesiFelsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. RECEP ALPYAĞIL
- İslâm düşünce geleneğinde evrimin mâhiyeti: İbn Miskeveyh örneği
The nature of evolution in the tradition of Islamic thought: The example of Ibn Muskawayh
EBUBEKİR SIDDIK SERTDÜŞER
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
FelsefeGaziantep ÜniversitesiFelsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. OKAN BAĞCI
- Milletlerarası andlaşmaların evrimsel yorumlanması
The evolutionary interpretation of international treaties
ÜMİT BARIŞ BAYINDIR
Yüksek Lisans
Türkçe
2020
Uluslararası İlişkilerGalatasaray ÜniversitesiKamu Hukuku Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ BLEDA RIZA KURTDARCAN