Osmanlı İmparatorluğunda fen bilimleri ve eğitimi (1331-1923)
Science and science education in the Ottoman Empire (1331-1923)
- Tez No: 1005660
- Danışmanlar: PROF. DR. MELEK DOSAY GÖKDOĞAN
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Tarih, Felsefe, History, Philosophy
- Anahtar Kelimeler: Bilim tarihi, Felsefe, Osmanlıca, Osmanlılar, History of science, Philosophy, Ottoman, Ottomans
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ankara Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Felsefe Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Bilim Tarihi Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Osmanlı fen bilimlerinin gelişimini incelemeyi amaçlayan bu tezde Osmanlı âlimlerinin İslâm tabiî ilimler geleneğini nasıl devraldıklarını ve bu mirasa ne tür özgün katkılar sunduklarını incelemektedir. Çalışma, fen bilimlerinin tamamını kapsamak yerine yeryüzündeki cansız varlıkları konu edinen fizik, kimya, jeoloji ve mineroloji alanlarıyla sınırlandırılmıştır. Tezin ana problemi,“Osmanlılarda fen bilimlerinin (fizik, kimya, jeoloji, mineraloji) ve bu alanlara ilişkin eğitimin durumu nedir?”sorusu etrafında şekillendirilmiştir. Bu çalışma, Osmanlı İmparatorluğu'nda fen bilimlerinin ve bu bilimlere ilişkin eğitimin durumunu incelemeyi amaçlamakta olup, ilk ve orta öğretim kurumları kapsam dışı bırakılarak yükseköğretim kurumlarıyla sınırlandırılmıştır. İdâdîler, Mühendishaneler, Harbiye, Tıbbiye ve Dârülfünûn gibi kurumlarda fen bilimlerinin nasıl konumlandırıldığı, hangi eserlerin okutulduğu ve hangi öğretim yöntemlerinin benimsendiği ayrıntılı biçimde ele alınmıştır. Tez kapsamında ayrıca İslâm medeniyetinde ve Osmanlı'da ilimler tasnifinde fen bilimlerinin yeri, İslâm dünyasından Osmanlılara aktarılan bilimsel mirasın niteliği, Osmanlı fen bilimlerinin tarihsel gelişim süreci ve bu alanlarda üretilen eserlerin ilmî değeri gibi alt problemlere de değinilmiştir. Klasik ve modern dönemler karşılaştırılarak, eğitim kurumları, müfredatlar ve öğretim metotları arasındaki farklılıklar ortaya konmuştur. Çalışmada temel yöntem olarak bilim tarihi araştırmalarında yaygın biçimde kullanılan metin incelemesi yöntemi benimsenmiştir. Bu çerçevede tarihî kaynaklar, dönemin terminolojisi, düşünsel yapısı ve kurumsal bağlamı dikkate alınarak yorumlanmıştır. Fen bilimlerine dair eserlerin tarihsel okuması yapılmış; metin neşri yöntemiyle eserlerin mukaddime, fihrist ve konu başlıkları günümüz Türkçesine aktarılmıştır. Tezin ilk bölümünde“fen”kavramının İslâm medeniyetindeki kullanımı ve Osmanlı düşünce dünyasındaki dönüşümü incelenmiş, fen bilimlerinin aklî ilimler içinde meşru ve zorunlu bilgi alanları olarak kabul edildiği vurgulanmıştır. İkinci bölümde, fizik, kimya, jeoloji ve mineroloji alanlarında Osmanlı Türkçesi kaleme alınmış eserler geniş bir tarama sonucunda tespit edilmiştir. Toplamda belirlenen 340 eserden tezin sınırları çerçevesinde olan ve yükseköğretimde okutulduğu saptanan 240 eser tanıtılmıştır. Üçüncü bölümde ise Osmanlı'da fen bilimlerinin ve eğitiminin dönemsel, düşünsel, toplumsal ve kurumsal faktörlerle ilişkisi nitel ve nicel yöntemlerle değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular, Osmanlı'da fen bilimlerinin yalnızca aktarımcı bir yapıya sahip olmadığını, belirli dönemlerde özgün yorum ve uygulamalarla geliştiğini ortaya koymaktadır.
Özet (Çeviri)
This dissertation aims to examine the development of the natural sciences (fen bilimleri) in the Ottoman Empire by investigating how Ottoman scholars inherited the Islamic tradition of the natural sciences and the kinds of original contributions they made to this intellectual legacy. Rather than covering the entirety of the natural sciences, the study is limited to the disciplines concerned with inanimate entities on Earth—namely physics, chemistry, geology, and mineralogy. The central research question of the dissertation is formulated as follows: What was the state of the natural sciences (physics, chemistry, geology, and mineralogy) in the Ottoman Empire, and what was the condition of education in these fields? The study focuses on examining the status of the natural sciences and the education related to them in the Ottoman Empire, restricting its scope to institutions of higher education while excluding primary and secondary educational institutions. It provides a detailed analysis of how the natural sciences were positioned, which textbooks were taught, and which instructional methods were employed in institutions such as the İdâdîs, Mühendishânes, Harbiye, Tıbbiye, and Dârülfünûn. Within the scope of the dissertation, several subsidiary problems are also addressed, including the place of the natural sciences in the classification of sciences in Islamic civilization and the Ottoman intellectual tradition, the nature of the scientific heritage transmitted from the Islamic world to the Ottomans, the historical development of the Ottoman natural sciences, and the scholarly value of the works produced in these fields. By comparing the classical and modern periods, the study highlights differences in educational institutions, curricula, and teaching methods. The primary methodology adopted in this study is textual analysis, a method widely employed in research in the history of science. Accordingly, historical sources are interpreted with careful attention to the terminology, intellectual framework, and institutional context of their respective periods. A historical reading of works related to the natural sciences has been conducted, and through the method of critical text analysis, the prefaces, tables of contents, and thematic headings of these works have been rendered into modern Turkish. In the first chapter, the use of the concept of fen in Islamic civilization and its transformation within the Ottoman intellectual world are examined, emphasizing that the natural sciences were regarded as legitimate and necessary fields of knowledge within the rational sciences. In the second chapter, works written in Ottoman Turkish in the fields of physics, chemistry, geology, and mineralogy are identified through an extensive survey. Out of a total of 340 works identified, 240—those falling within the scope of the dissertation and determined to have been taught in higher education—are introduced and analyzed. The third chapter evaluates the relationship between the natural sciences and scientific education in the Ottoman Empire and various period-specific, intellectual, social, and institutional factors using both qualitative and quantitative methods. The findings demonstrate that the Ottoman natural sciences did not possess a merely transmissive character; rather, they developed through original interpretations and practices during certain periods.
Benzer Tezler
- Türkiye'de üniversite reformları
University reforms in Turkey
HASİBE ÇETİN
Doktora
Türkçe
1997
Eğitim ve ÖğretimAnkara ÜniversitesiEğitim Programları Ana Bilim Dalı
PROF. DR. SABRİ BÜYÜKDÜVENCİ
- Türk sanatçısının resminde esinlendiği uzak-yakın çevresi
For and close environment at turkish artist where he/she is inspired in the painting
PINAR ÇİMEN
Yüksek Lisans
Türkçe
2008
Güzel SanatlarKocaeli ÜniversitesiPlastik Sanatlar Ana Sanat Dalı
PROF. DR. NURİ TEMİZSOYLU
- Osmanlı imparatorluğu'nda mesleki eğitim veren okullar (19.yy İstanbul örnekleri)
Professi̇onal schools in the ottoman empire (19th century İstanbul examples)
ALİ DEĞİRMENCİ
Yüksek Lisans
Türkçe
2015
MimarlıkYıldız Teknik ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
PROF. DR. NURAN KARA PİLEHVARİAN
