Hicrî IV. asır edebî eleştiri geleneğinde muvazene: Ebu'l-Kâsım el-Hasan b. Bişr el-Amidî örneği
Muwazanah in the 4th century a tradition of literary criticism: The example of Abu'l-Qasim al-Hasan b. Bishr al-Amidi
- Tez No: 1005839
- Danışmanlar: PROF. DR. ŞÜKRAN FAZLIOĞLU
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Karşılaştırmalı Edebiyat, Doğu Dilleri ve Edebiyatı, Comparative Literature, Eastern Linguistics and Literature
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Marmara Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Arap Dili ve Belagatı Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Arap edebiyatında Câhiliye panayırlarında şifâhî ve anlık değerlendirmelerle başlayan edebî tenkit, Hicrî IV./X. yüzyıla gelindiğinde kavramsal ve yöntemsel açıdan“altın dönemini”yaşamıştır. Bu çalışma, söz konusu dönemin eleştiri anlayışını en yetkin biçimde temsil eden Ebu'l-Kâsım el-Âmidî'nin el-Muvâzene beyne şi'ri Ebî Temmâm ve'l-Buhturî adlı eseri merkezinde, muvâzene geleneğinin teşekkülünü ve metodolojik gelişimini incelemektedir. Araştırmada,“kadîm-muhdes”tartışmalarının odak noktası olan Ebû Temmâm ve Buhturî'nin şiirleri üzerinden, eleştirinin öznel beğenilerden sistemli bir disipline dönüşüm süreci ele alınmıştır. Tezin birinci bölümünde, İslâm öncesi dönemden Abbâsîlere uzanan süreçte eleştirinin, basit üstünlük kıyaslamalarından (mufâdale) nasıl daha kapsamlı bir muvâzene türüne evrildiği tarihsel bir perspektifle ortaya konulmuştur. İkinci bölümde, Âmidî'nin edebî kişiliği ve onu“orta yol”yaklaşımına sevk eden entelektüel arka plan irdelenmiştir. Üçüncü bölümde ise el-Muvâzene'nin kurgusu, yazarın“şiiri mükemmelleştiren unsurlar”tasnifi ve serika, lafız-mânâ dengesi, tab'-san'a gibi temel meselelere getirdiği özgün yorumlar tahlil edilmiştir. Çalışmanın bu bölümünde, eserin üç cildine yayılan müellifin tasnif ettiği nesîb, medih, mersiye, hiciv ve tasvir türlerindeki toplam yüz altmış altı şiir bâbı incelenmiştir. Âmidî'nin bu başlıklarda iki şair arasında verdiği“Buhturî üstündür”,“Ebû Temmâm üstündür”,“eşittirler”şeklindeki hükümler veya okura bıraktığı alanlar tespit edilerek eleştirel eğilimleri niceliksel verilerle ortaya konulmuştur. Çalışma neticesinde Âmidî'nin, seleflerinin aksine şairlere açıkça taraf olmaktan kaçındığı, eleştiriyi“kusur arama”kısırlığından kurtararak gerekçelendirilmiş (ta'lîlî) ve nesnel kriterlere dayalı hale getirmeyi hedeflediği görülmüştür. Yapılan incelemede müellifin, tasvir ve akıcılık gerektiren bâblarda çoğunlukla Buhturî'yi, belirli medih ve fahr temalarında ise Ebû Temmâm'ı öne çıkardığı, ancak pek çok başlıkta kesin bir hüküm vermekten kaçınarak kararı okuyucunun zevkine bıraktığı saptanmıştır. Âmidî, kurduğu bu tenkit terazisiyle sadece iki şairi kıyaslamakla kalmamış, aynı zamanda hükmü okura bırakan yol gösterici tavrıyla sistematik eleştirinin nasıl yapılacağına dair kalıcı bir model sunmuştur.
Özet (Çeviri)
In Arabic literature, literary criticism, which began with oral and immediate evaluations at the fairs of the Jahiliyyah period, reached its conceptual and methodological“golden age”by the 4th/10th century AH. This study examines the formation and methodological development of the tradition of muwâzanah (comparative criticism), focusing on the work of Abu al-Qasim al-Amidi, whose work al-Muwâzanah bayna shi'ri Abî Tammâm wa'l-Buhturî best represents the critical understanding of the period. The study analyzes the transformation of criticism from subjective preferences into a systematic discipline through the poetry of Abu Tammam and al-Buhturi, who were at the center of the“qadîm-muhdath”debates. The first chapter of the thesis presents a historical perspective on how criticism evolved from simple comparisons of superiority (mufâdalah) to a more comprehensive type of muwâzanah from the pre-Islamic era to the Abbasid period. The second chapter examines Amidi's literary personality and the intellectual background that led him to the“middle way”approach. The third chapter analyzes the structure of al-Muwâzanah, the author's classification of“elements that perfect poetry,”and his original interpretations of fundamental issues such as plagiarism (sariqât), the balance between wording and meaning (lafz-ma'nâ), and nature vs. artifice (ṭab'-san'a). In this section, a total of 166 poetic chapters spanning three volumes, classified by the author into the genres of nasîb (erotic prelude), madîh (panegyric), rithâ' (elegy), hijâ' (satire), and wasf (description), are examined. Al-Amidi's critical tendencies have been revealed through quantitative data by identifying his judgments between two poets under these headings, such as“Buhturi is superior,”“Abu Tammam is superior,”“they are equal,”or the areas he left to the reader. The study revealed that, unlike his predecessors, al-Amidi avoided openly siding with poets, aiming to free criticism from the sterility of mere“fault-finding”and make it reasoned (ta'lîlî) and based on objective criteria. The analysis demonstrates that the author often favored al-Buhturi in sections requiring description and fluency, and Abu Tammam in certain themes of praise and boasting, but refrained from making definitive judgments on many topics, leaving the decision to the reader's taste. With this critical balance he established, al-Amidi not only compared the two poets but also presented a lasting model of how systematic criticism should be conducted through his guiding approach of leaving the judgment to the reader.
Benzer Tezler
- Klasik Arap edebiyatı şiir şerhi geleneği: Ebû Ali el-Merzûkî'nin el-Hamâse Şerhi
Classıcal Arab literature poetry expression tradition: Ebû Ali al-Merzûqî's al-Hamâsah Commentary
HATİCE DEREBAŞI
Doktora
Türkçe
2023
Doğu Dilleri ve EdebiyatıMarmara ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ŞÜKRAN FAZLIOĞLU
- Bahâuddîn es-Subkî ve belâğat ilmindeki yeri
Bahâuddîn as-Subkî and his location in the science of rhetoric
ELİF NUR DURMUŞ
Yüksek Lisans
Türkçe
2011
Doğu Dilleri ve EdebiyatıUludağ ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. EROL AYYILDIZ
- Serahsî'nin Mebsut isimli şerhiyle, Cessâs'ın Şerhu't-Tahavi isimli şerhinin Edebü'l-Kâdî bölümlerinin mukayesesi
A comparasion of the chapters of Adab al-Qadi in Sarakhsi's al-Mabsut and Jassas's Sharh al-Tahawi
ŞEYDA KARAKAYA
Yüksek Lisans
Türkçe
2015
DinMarmara ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. İSMAİL CEBECİ
- La Vie artistique litteraire culturelle et sociale l'Izmir en langue Française (du XVII'eme siecle a nos jours)
Fransızca'da İzmir'in sanatsal edebi kültürel ve toplumsal yaşamı (XVII'inci yüzyıldan günümüze)
HASAN ZORLUSOY
Doktora
Fransızca
1993
Fransız Dili ve EdebiyatıDokuz Eylül ÜniversitesiFransız Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. EROL KAYRA