Türk ve islam Eserleri Müzesi Şam Evrakı Koleksiyonu'nda bulunan Mağrib bölgesine ait Kur'an yazmaları
Qur'an manuscripts from the Maghrib region in the Damascus Documents Collection of the Museum of Turkish and Islamic Arts
- Tez No: 1007257
- Danışmanlar: PROF. DR. NECMETTİN GÖKKIR
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Tefsir Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Şam Evrakı Koleksiyonu, Mağrib bölgesine ait çok sayıda Kur'an yazmasını ihtiva etmesi bakımından mushaf tarihine ilişkin önemli bir kaynak niteliği taşımaktadır. Bu çalışmanın amacı, koleksiyonda yer alan mushaflar üzerinden Mağrib mushaf yazım geleneğini tespit etmek ve bu geleneğe ait uygulamaların literatürde yer alan bilgilerle ne ölçüde örtüştüğünü ortaya koymaktır. Bu çalışmada Mağrib mushaf tarihinin gelişim sürecinin izlenmesi ve bugüne kadar yeterince aydınlatılamamış yönlerinin açıklığa kavuşturulması hedeflenmiştir. Bu doğrultuda tez dört bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde, İslam'ın, Mağrib'e intikaliyle birlikte Arap yazısının bölgede geçirdiği gelişim süreci, dönemin siyasi zemini çerçevesinde mushaf kültürüyle ilişkilendirilerek ele alınmıştır. Arap yazısının Mağribî olarak adlandırılan forma ulaşıncaya kadar geçirdiği aşamalara paralel biçimde, mushaf yazımında kûfî, kayrevânî, endelûsî/endelûsî-mağribî ve mağribî olmak üzere dört temel yazı geleneği tespit edilmiş; bu geleneklerin belirli dönemlerde eşzamanlı olarak varlıklarını sürdürdüğü ortaya konulmuştur. İkinci bölümde, ilk bölümde belirlenen yazı gelenekleri çerçevesinde, ekseriyeti tarih kayıtlı on dokuz farklı mushaf örneği seçilmiş; bu mushaflar, öncelikle kodikolojik açıdan analiz edilmiştir. Üçüncü bölümde, seçilen mushaflar paleografik özellikleri bakımından incelenmiş; dördüncü bölümde ise ortografi (imla), kıraat ve ayet sayımı açısından değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular, Mağrib bölgesinde erken dönemlerden itibaren Maşrık'tan bağımsız ve özgün bir kimlik inşa etme arzusunun mushaf yazım geleneğine güçlü biçimde yansıdığını göstermektedir. Bu durumun, hat türü, imla tercihleri, kıraat anlayışı, zabt, vakıf-ibtidâ ve ayet sayımı gibi alanlarda ortaya çıkan farklı uygulamalarla somutlaştığı tespit edilmiş; Koleksiyonu'nun, erken dönemlerden itibaren Mağrib yazı geleneklerine ait zengin ve temsil gücü yüksek bir birikimi muhtevi olduğu sonucuna ulaşılmıştır.
Özet (Çeviri)
The Damascus Documents Collection is a significant source for the history of the mushaf, as it contains numerous Qurʾanic manuscripts originating from the Maghrib. This study aims to identify the Maghribī tradition of mushaf production through the manuscripts preserved in the Collection and to evaluate the extent to which the practices associated with this tradition correspond to information found in scholarly literature. In doing so, the study traces the historical development of the Maghribī mushaf and addresses issues that have not yet been sufficiently clarified. The thesis is structured into four chapters. The first chapter examines the development of Arabic script in the Maghrib following the introduction of Islam and relates this process to mushaf culture within the political context of the period. It identifies four main script traditions used in mushaf production—Kūfī, Qayrawānī, Andalusī/Andalusī-Maghribī, and Maghribī—and demonstrates that these traditions coexisted during certain periods before the Maghribī script reached its mature form. The second chapter analyzes nineteen selected mushaf manuscripts, most of which include dated records, primarily from a codicological perspective. The third chapter focuses on the paleographical features of the manuscripts. The fourth chapter evaluates them in terms of orthography, recitation practices, diacritical marks, pause and resumption signs, and verse counting. The findings show that from early periods onward, the Maghrib displayed a strong tendency to develop an independent and distinctive mushaf identity separate from the Mashriq, a tendency clearly reflected in the rich and representative corpus preserved in the Collection.
Benzer Tezler
- Türk ve İslam Eserleri Müzesi Şam Evrakı Koleksiyonundaki parşömenlerin hasar tespiti ve konservasyon açısından değerlendirilmesi
The evaluation of the parchments in the damascus Papers Collection of the Turkish and Islamic Arts Museum in terms of damage definition and conservation
ZEYNEP SÜRMENELİ
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
Arşivİstanbul ÜniversitesiTaşınabilir Kültür Varlıklarını Koruma ve Onarım Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. FATMA BANU UÇAR
- Türk ve İslam Eserleri Müzesi Şam Evrakı Koleksiyonu'ndaki Hicazi Kur'an yazmalarının tasvir ve tahlili
Description and analysis of the Hijāzī Qur'an manuscripts in the museum of Turkish and Islamic Art Museum's collection of damascus documents
ELİF BEHNAN BOZDOĞAN
Doktora
Türkçe
2024
Sanat TarihiMarmara ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MEHMET EMİN MAŞALI
- Erken dönem mushaflarında zabt olgusu: Türk ve İslam Eserleri Müzesi Şam Evrakı Koleksiyonu örneklemi
Diacritical marks and vocalization system in early Qur'anic manuscripts: The case of Damascus Documents Collection in the Museum of Turkish and Islamic arts
ŞEYMA GENAN
Doktora
Türkçe
2024
Sanat TarihiMarmara ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MEHMET EMİN MAŞALI
- Hicri üçüncü asır Kur'an yazmalarında kıraat tercihi: Türk ve İslam Eserleri Müzesi Şam Evrakı Koleksiyonu örneği
The qirā'āt choice in Qur'anic manuscripts of the third century of hijrah: The case of damascus Collection in the Museum of Turkish and Islamic Arts
BETÜL GENAN
Doktora
Türkçe
2024
DinMarmara ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MEHMET EMİN MAŞALI
- From damascus to Istanbul: Relocating The damascus documents within the framework of late ottoman museum and archive policies
Şam'dan Istanbul'a: Geç Dönem Osmanlı müze ve arşiv politikaları kapsamında Şam Evrakı'nın yeniden konumlandırılması
AYŞE HÜMEYRA DEMİRCİ
Yüksek Lisans
İngilizce
2024
Tarihİstanbul Medeniyet ÜniversitesiUluslararası Osmanlı Çalışmaları Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MUHAMMED TALHA ÇİÇEK
PROF. DR. BİLGİN AYDIN