Dımaşk Hanbelîliğinin kurumsallaşması sürecinde Şîrâzî ailesi
The Shirazi family in the process of the institutionalization of Hanbalism in Damascus
- Tez No: 1010402
- Danışmanlar: PROF. DR. METİN BOZAN
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Dicle Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: İslam Mezhepleri Tarihi Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, Hicrî 5. ve 6. yüzyıllarda Dımaşk'ta Hanbelîliğin gelişim ve kurumsallaşma sürecini Ebu'l-Ferec eş-Şîrâzî(ö.486/1094) ve oğlu Abdulvahhâb İbnü'l-Hanbelî(ö.536/1141)'nin faaliyetleri çerçevesinde incelemeyi amaçlamaktadır. Hanbelîlik, Ahmed b. Hanbel'in rivayet merkezli yaklaşımı ve Ehl-i Hadîs geleneği üzerine inşa edilmiş; nasslara bağlılığı ve kelam karşıtı tutumuyla erken dönemde belirgin bir karakter kazanmıştır. Bununla birlikte mezhebin tarihsel gelişimi, siyasi ve ilmî şartlara bağlı olarak farklı yöntemlerin ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır. Özellikle Selçuklular döneminde Bağdat ilmî çevresinde ortaya çıkan ve akli istidlallere sınırlı ölçüde başvuran Hanbelî yaklaşım, mezhebin sonraki gelişiminde önemli bir rol oynamıştır. Çalışmada öncelikle Hanbelîliğin Bağdat'taki gelişim süreci ve mezhep içinde ortaya çıkan farklı yaklaşımlar ele alınmış, ardından Dımaşk'ın rivayet merkezli ilmî yapısı ve mezheplerin şehirde medreseler aracılığıyla temsil edilmesi incelenmiştir. Bu bağlamda Dımaşk'ın ilmî ve toplumsal yapısının Hanbelîliğin bölgede kabul görmesini kolaylaştırdığına dikkat çekilmiştir. Ayrıca araştırmada Ebu'l-Ferec eş-Şîrâzî'nin Bağdat'tan Dımaşk'a gelişi, şehirde yürüttüğü ilmî faaliyetler ve Eş'arî çevrelerle gerçekleştirdiği tartışmalar değerlendirilmiştir. Şîrâzî'nin rivayet merkezli Hanbelî geleneğini korumakla birlikte akli istidlallere ve kelami kavramlara başvuran yöntemi, Dımaşk'ta Hanbelîliğin yerleşmesinde etkili olduğu tespiti yapılmıştır. Ebu'l-Ferec eş-Şîrâzî'nin oğlu Abdulvahhâb İbnü'l-Hanbelî döneminde ise şehirde mezhebin kurumsallaşmasının tam anlamıyla gerçekleştiği ve Hanbelîyye medresesinin kurulmasıyla Hanbelîliğin ilk defa kurumsal bir eğitim yapısına kavuştuğu tespiti yapılmıştır. Sonuç olarak bu çalışma, Hicri 5. ve 6. Yüzyıllarda Dımaşk Hanbelîliğinin Bağdat'tan taşınan ilmî miras ile Dımaşk'ın rivayet merkezli ilmî yapısı, medrese kurumsallaşması ve siyasi ilişkilerin birleşmesi sonucunda şekillendiğini ortaya koymakta; Hanbelîliğin Dımaşk'ta yerleşmesi ve kurumsallaşmasında Ebu'l-Ferec eş-Şîrâzî ve Abdulvahhâb İbnü'l-Hanbelî'nin faaliyetlerinin belirleyici bir rol oynadığı tespitini yapmaktadır.
Özet (Çeviri)
This study aims to examine the development and institutionalization of Hanbalism in Damascus during the 5th and 6th centuries AH, particularly within the framework of the activities of Abu al-Faraj al-Shirazi and his son Abdulwahhab Ibn al-Hanbali. Hanbalism was built upon the narration-centered approach of Ahmad ibn Hanbal and the tradition of Ahl al-Hadith. From its early formation, the school developed a distinctive character marked by strict adherence to scriptural texts (nass) and a critical stance toward kalām. However, the historical development of the school also created conditions for the emergence of different methodological tendencies shaped by political and intellectual circumstances. In particular, the more moderate Hanbali approach that emerged in the scholarly milieu of Baghdad during the Seljuk period—characterized by limited use of rational argumentation—played an important role in the later development of the school. The study first examines the development of Hanbalism in Baghdad and the different approaches that emerged within the school. It then analyzes the narration-centered scholarly environment of Damascus and the role of madrasas in representing legal schools in the city. Within this framework, it is argued that the intellectual and social structure of Damascus facilitated the acceptance and spread of Hanbalism in the region. The research also evaluates the arrival of Abu al-Faraj al-Shirazi in Damascus, his scholarly activities in the city, and his debates with Ashʿarī circles. While maintaining the narration-based Hanbali tradition, al-Shirazi adopted a method that employed rational argumentation and kalām terminology when criticizing Ashʿarism, which contributed significantly to the establishment of Hanbalism in Damascus. Nevertheless, the full institutionalization of the school occurred during the period of Abdulwahhab Ibn al-Hanbali, when the establishment of the Hanbaliyya Madrasa provided Hanbalism with its first institutional educational structure in the city. In conclusion, the study demonstrates that the formation of Damascene Hanbalism was shaped by the interaction between the intellectual legacy transferred from Baghdad, the narration-centered scholarly culture of Damascus, the institutional role of madrasas, and political relations. The activities of Abu al-Faraj al-Shirazi and Abdulwahhab Ibn al-Hanbali played a decisive role in the establishment and institutionalization of Hanbalism in Damascus.
Benzer Tezler
- Daru'l-hadis Müessesesinin ortaya çıkışı ve ilk dönem Dımaşk Daru'l-hadisleri
Başlık çevirisi yok
ABDULLAH HİKMET ATAN
Yüksek Lisans
Türkçe
1993
DinMarmara ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. RAŞİT KÜÇÜK
- Zengîler ve Eyyûbîler Döneminde Dımaşk'ta medrese: 1154-1260
Madrasa in the period of Zangids and Ayyubids in Damascus (1154-1260)
HARUN YILMAZ
Doktora
Türkçe
2014
TarihMarmara Üniversitesiİslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
PROF. DR. İSMAİL YİĞİT
- Târîhu Dımaşk özelinde hicrî üçüncü asra ait hadis kaynakları
Hadith sources of the third century hijri special of historic Dimaşk
ZHANUZAK TURAN UULU
Yüksek Lisans
Türkçe
2021
DinAnkara Yıldırım Beyazıt ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. FERHAT GÖKÇE
- Dımaşk Eyyûbîleri'nin siyasî tarihi 582/1186 – 658/1260
Political history of Damascus Ayyubids 582/1186 – 658/1260
YAVUZ ŞENBAŞ
Doktora
Türkçe
2023
TarihSivas Cumhuriyet Üniversitesiİslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MUSTAFA KILIÇ
- Zengîler Dönemi Dımaşk'ta hadis
Hadith in Damascus during the Zengid Period
RECEP TOLGA YÜKSEL AKSAKAL
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
DinAnkara Yıldırım Beyazıt ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. AHMET YILDIRIM