Kırk Hadis literatüründen Nehcü'l-Ferâdis isimli eserdeki hadislerin tespit ve değerlendirilmesi
Identification and evaluation of the hadiths in the work titled“Nehcü'l-Ferâdîs”within the Forty Hadith literature
- Tez No: 1015552
- Danışmanlar: PROF. DR. VELİ ABA
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Kırk Hadis, Nehcü'l-Ferâdîs, Kerderli Mahmud b. Ali, Hadis kaynakları, Hadis İncelemesi, Kerderli Mahmud, Nehcü`l-Feradis, Forty Hadith, Nehj al-Farādīs, Kerderli Mahmud b. Ali, Hadith Sources, Hadith Analysis, Kerderli Mahmud, Nehcü`l-Feradis
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
İslam kültür tarihinde“Kırk Hadis”geleneği, Hz. Peygamber'in (s.a.v.) sözlerini ezberleyip nakledenlere vaat edilen uhrevî mükâfatlara ulaşma arzusuyla teşekkül etmiş ve zamanla müstakil bir ilmî-edebî tür hâline gelmiştir. Bu gelenek, farklı coğrafyalarda çeşitli dillerde kaleme alınan eserlerle zenginleşmiş; özellikle Türk-İslam dünyasında hem dinî eğitim hem de ahlâkî telkin aracı olarak önemli bir işlev üstlenmiştir. Bu bağlamda, Harezm-Altın Ordu sahasında 14. yüzyılda Kerderli Mahmud b. Ali tarafından telif edilen Nehcü'l-Ferâdîs (Cennetlerin Açık Yolu), söz konusu geleneğin en önemli temsilcilerinden biri olarak öne çıkmaktadır. Eser, sade ve anlaşılır bir Türkçe ile kaleme alınmış olması, Harezm Türkçesinin dil özelliklerini yansıtması ve geniş halk kitlelerine hitap eden didaktik bir üslup benimsemesi bakımından hem Türk dili tarihi hem de hadis kültürü açısından müstesna bir değere sahiptir. Aynı zamanda eser, yalnızca bir hadis derlemesi olmanın ötesinde, dönemin sosyo-kültürel ve dinî ihtiyaçlarına cevap veren, ahlâkî ve tasavvufî öğretileri ihtiva eden kapsamlı bir rehber niteliği taşımaktadır. Bu tez çalışmasının temel amacı, Nehcü'l-Ferâdîs'in dört ana bâbı altında yer alan fasıllarda geçen hadislerin sistematik biçimde tespiti, tahrici ve sıhhat değerlendirmesini gerçekleştirmektir. Bu doğrultuda, eserde yer alan rivayetlerin temel hadis kaynaklarındaki karşılıkları belirlenmiş; sened ve metin yapıları hadis usulü çerçevesinde analiz edilerek rivayetlerin güvenilirlik dereceleri ortaya konulmuştur. Ayrıca müellifin hadis seçiminde benimsediği yaklaşımın, eserin kaleme alındığı dönemin sosyo-politik şartlarıyla ilişkisi de değerlendirilmiştir. Çalışma; giriş ve iki ana bölümden oluşmaktadır. Giriş kısmında araştırmanın konusu, amacı, yöntemi ve kullanılan kaynaklar ayrıntılı şekilde ele alınmıştır. Birinci bölümde Kerderli Mahmud b. Ali'nin hayatı, ilmî kişiliği ve eserini kaleme aldığı Harezm bölgesinin tarihî-kültürel yapısı incelenmiş; ayrıca Nehcü'l-Ferâdîs'in türü, muhtevası, yapısı ve telif yöntemi ortaya konulmuştur. İkinci bölümde ise eserde yer alan hadisler, başta temel hadis kaynakları olmak üzere klasik hadis literatürü esas alınarak tahriç edilmiş; gerekli durumlarda diğer kaynaklara da müracaat edilmiştir. Rivayetlerin sened zincirleri cerh-ta'dîl kriterleri doğrultusunda değerlendirilmiş, metinleri ise lafız farklılıkları, anlam bütünlüğü ve şerh literatürü ışığında analiz edilmiştir. Yapılan incelemeler sonucunda, eserde yer alan hadislerin önemli bir kısmının temel hadis kaynaklarında sahih veya hasen derecesinde bulunduğu, bununla birlikte bazı rivayetlerin zayıf veya mevzû nitelik taşıdığı tespit edilmiştir. Bu durum, eserin klasik hadis mecmualarından farklı olarak yalnızca rivayetlerin sıhhatini önceleyen teknik bir hadis kitabı değil, aynı zamanda didaktik ve irşadî amaçlarla kaleme alınmış bir ahlâk metni olduğunu göstermektedir. Nitekim müellifin hadis seçiminde klasik hadis usulü kriterlerinden ziyade, Moğol istilası sonrası toplumsal travmanın etkisiyle şekillenen manevî ihtiyaçları önceleyen“tergîb ve terhîb”yani teşvik ve sakındırma metodunu benimsediği anlaşılmaktadır. Bu çerçevede Nehcü'l-Ferâdîs, sahihlik derecesi açısından farklılık arz eden rivayetleri ihtiva etmekle birlikte, dönemin dinî-moral ihtiyaçlarına cevap veren güçlü bir irşad metni olarak öne çıkmaktadır. Sonuç itibarıyla bu çalışma, Nehcü'l-Ferâdîs'in yalnızca filolojik ve edebî yönleriyle değil, hadis ilmi açısından da sistematik biçimde ele alınmasını sağlayarak literatüre katkı sunmaktadır. Aynı zamanda Harezm sahasındaki hadis kültürünün anlaşılmasına, klasik Türk-İslam eserlerinde hadis kullanımının mahiyetinin ortaya konulmasına ve bu eserlerin ilmî değerinin yeniden değerlendirilmesine önemli bir zemin hazırlamaktadır.
Özet (Çeviri)
In the history of Islamic culture, the tradition of“Forty Hadith”emerged from the desire to attain the spiritual rewards promised to those who memorize and transmit the sayings of the Prophet Muhammad (peace be upon him), and it gradually developed into an independent scholarly and literary genre. This tradition was enriched through works written in various languages and geographies, assuming an important function especially in the Turkish-Islamic world as a means of religious instruction and moral guidance. In this context, Nehj al-Farādīs (The Clear Path to Paradise), composed in the fourteenth century by Kerderli Mahmud b. Ali in the Khwarezm-Golden Horde region, stands out as one of the most significant representatives of this tradition. The work holds a distinguished place in both the history of the Turkish language and hadith culture, owing to its composition in plain and comprehensible Turkish, its reflection of the linguistic features of Khwarezm Turkish, and its didactic style directed toward a broad readership. Moreover, beyond being merely a hadith compilation, the work constitutes a comprehensive guide that responds to the socio-cultural and religious needs of its period and contains moral and mystical teachings. The main objective of this thesis is to systematically identify, trace, and evaluate the authenticity of the hadiths found in the chapters placed under the four main sections of Nehj al-Farādīs. Accordingly, the corresponding narrations in the primary hadith sources have been determined, and their chains of transmission and textual structures have been analyzed within the framework of hadith methodology in order to establish their degrees of reliability. In addition, the relationship between the author's approach to hadith selection and the socio-political conditions of the period in which the work was composed has also been examined. The study consists of an introduction and two main chapters. The introduction discusses the subject, aim, method, and sources of the research in detail. The first chapter examines the life and scholarly personality of Kerderli Mahmud b. Ali, as well as the historical and cultural structure of the Khwarezm region in which the work was written. It also analyzes the genre, content, structure, and method of composition of Nehj al-Farādīs. In the second chapter, the hadiths included in the work are traced primarily through primary hadith sources and the wider classical hadith literature; when necessary, other sources are also consulted. The chains of transmission are evaluated according to the criteria of jarḥ wa-taʿdīl, while the texts are analyzed in light of wording variations, semantic coherence, and the hadith commentary tradition. As a result of the analysis, it has been determined that a significant portion of the hadiths included in the work are found in primary hadith sources with authentic (ṣaḥīḥ) or fair (ḥasan) degrees of reliability; however, some narrations have been identified as weak (ḍaʿīf) or fabricated (mawḍūʿ). This indicates that the work is not merely a technical hadith collection prioritizing the authenticity of narrations, but also a moral and didactic text composed for purposes of instruction and spiritual guidance. Indeed, it is understood that in his selection of hadiths, the author adopted the method of targhīb wa-tarhīb, namely encouragement and warning, rather than strictly adhering to the criteria of classical hadith methodology. This approach appears to have been shaped by the spiritual needs of society in the aftermath of the Mongol invasion and the social trauma it caused. In this respect, although Nehj al-Farādīs contains narrations of varying degrees of authenticity, it stands out as a powerful work of guidance responding to the religious and moral needs of its time. In conclusion, this study contributes to the literature by examining Nehj al-Farādīs not only from philological and literary perspectives but also systematically from the standpoint of hadith studies. It also provides an important basis for understanding the hadith culture of the Khwarezm region, revealing the nature of hadith usage in classical Turkish-Islamic works, and reassessing the scholarly value of such texts.
Benzer Tezler
- İbrahim Hanîf Efendi ve Kırk Hadis risaleleri
Ibrahim Hanif Efendi and the Forty Hadith treatises
MEHMET KOÇ
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
DinKocaeli ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. YUSUF ZİYA KESKİN
- Hadis literatüründe yüz hadisler ve Halvetî Muhyî'nin Gül-i Sad-Berk adlı eseri (tahkîk, tesbit ve tahrîc)
One hundred hadiths (propetic traditions) in the hadith literatüre and the work of Halveti Muhyi“Gul-i Sad Barg”(a critical editon)
MEVLÜT HALİLOĞLU
Doktora
Türkçe
2021
DinDokuz Eylül ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ ABDÜLKADİR PALABIYIK
- Video kaydedici sektöründe betamax ve VHS rekabetinin bulanık bilişsel harita yöntemi ile incelenmesi
Analysis of betamax and VHS rivalry in video casette recorder industry with fuzzy cognitive map method
NAZLICAN BAYDAR
Yüksek Lisans
Türkçe
2021
Endüstri ve Endüstri Mühendisliğiİstanbul Teknik ÜniversitesiEndüstri Mühendisliği Ana Bilim Dalı
PROF. DR. SEÇKİN POLAT
- Farsça Sünni hadis literatürünün tanıtım ve değerlendirilmesi
Introduction and evaluation of Persian Sunni hadith literature
HEDAYATULLAH MODAQIQ
- İbnü'l Arabî'nin el-Mehaccetü'l-Beydâ adlı eserinin hadis literatüründeki yeri
The place of Ibn al-ʿArabī's work al-Mahajjat al-Baydâʾ in the hadith literature
BAHRİ KAVAK
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
DinEskişehir Osmangazi ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MUSTAFA ÖZTOPRAK