Afet odaklı şehir planlama, şehircilik ve şehirleşme ilkelerinin analizi
An analysis of disaster-focused city planning, urbanism, and urbanization principles
- Tez No: 1016637
- Danışmanlar: DOÇ. DR. ŞİRİN GÜLCEN EREN
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Şehircilik ve Bölge Planlama, Urban and Regional Planning
- Anahtar Kelimeler: Afetler, Dirençlilik, Kentleşme, Kentsel planlama, Türkiye, Şehircilik, Disasters, Resistance, Urbanization, Türkiye
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Süleyman Demirel Üniversitesi
- Enstitü: Fen Bilimleri Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Şehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Küresel ısınma ve iklim değişikliğinin yaşanmasının yanı sıra, şehirler alansal ve yapısal olarak ve nüfus açısından azmanlaşarak genişlemektedir. Şehirlerin gelişmesiyle ve büyümesiyle birlikte, doğal, insan kaynaklı ve kentsel afetler artan oranda deneyimlenmekte, afetlerin etkisi daha yıkıcı ve maliyetli olmakta ve bu durum kentsel riskleri oluşturmaktadır. Doğal afetler ile insan kaynaklı afetler yanı sıra, plansız yapılaşma, yetersiz altyapı, yanlış arazi kullanım kararları ve ekonomik-sosyal faktörler, kentsel afetleri ve dolayısıyla, şehirlerin kırılganlığını artırmaktadır. Küresel ısınma ve iklim değişikliği de yeni riskler yaratarak, kentsel sorunları karmaşık hale getirmektedir. Rant odaklı yatırım projeleri şehirleşme ve kalkınma sorunlarını derinleştirmektedir. Afet sonrası yapılan imar faaliyetleri doğal kaynakları tahrip ederken, kentlerin büyümesi gereken yön ve formların dışına çıkmasına neden olmaktadır. Şehirlerin dirençli ve sürdürülebilir olması için afet odaklı önlemler alınması, müdahaleler yapılması ve planlama stratejileri ile mekânsal çözümler geliştirilmesi bir ihtiyaçtır. Afetlerin şehirlerde yarattığı yıkım ve hasarlar dirençli ve sürdürülebilir kentsel çalışmaların (şehir planlama, şehircilik ve şehirleşme) ilkelerinin belirlenmesi ve uygulanmasının, toplumun refahını artırmak için kritik bir ihtiyaç olduğunu göstermektedir. Bu bağlamda; insan yerleşmelerinin dirençli ve sürdürülebilir olabilmesi ve yeniden yapılandırılabilmesi için afet odaklı kentsel çalışmaların (kentsel yapılanma (şehirleşme, şehircilik) ve şehir planlama) ilkelerinin belirlenmesi gerektiği savlanmaktadır. Türkiye, deprem, sel ve heyelan gibi çeşitli doğal afetlerle ile insan kaynaklı afetlerle sıklıkla karşı karşıya kalan bir ülkedir. Plansız şehirleşme ve yetersiz teknik bilgi kaynaklı uygulamalar yapan liyakatsizlik kadrolaşma ile altyapı ve üstyapı sorunları vardır. Afetlere karşı önlemlerin, müdahalelerin ve yapılaşmanın yetersizliği, başta 1999 Doğu Marmara Depremleri ile 2023 Kahramanmaraş Depremleri olmak üzere, çeşitli afetlerle ispatlanmaktadır. Tezin temel amacı; doğal, insan kaynaklı ve kentsel afetler ile biçimlenen Türkiye deneyimi bağlamında, afet öncesi, sırası ve sonrasındaki şehir planlama, şehircilik ve şehirleşme ilkelerinin neler olduğunu sorgulamak ve tespit etmektir. Türkiye vakası üzerinden yapılan örneklem çalışması; ülke planlama pratiğinin sadece afetlere dirençlilik açısından değil, afet odaklı kentsel çalışmalar sistemsel olarak yeniden irdelenmesi gerekliliği temelinde yapılmıştır. Şehir, kent kuramı ve şehir yaşamı bağlamında, afet öncesi, sırası ve sonrası şehir planlama yaklaşımları ve çalışmalarının tanımlaması, ayrımı ve yeniden yapılanma ve şehir planlama ilkelerinin bütüncül bir bakış açısıyla tespiti yoluyla şehirlerin sürdürülebilirliği ve yaşanabilirliğine katkı sağlaması tezde hedeflenmektedir. Tez ayrıca, ülkedeki afet odaklı şehir planlama yaklaşımları ve uygulamalarına dair literatürün mevcut araştırma verileri doğrultusunda geliştirilmesini hedeflenmektedir. Türkiye'de yaşanan büyük ölçekli deprem afetlerinden sonra yürütülen kentsel yeniden yapılanma ve planlama çalışmaları ve ilgili literatür betimleyici analiz yöntemi ile incelenmiştir. Literatürden afet odaklı şehir planlama, şehircilik ve şehirleşmede temel alınması gereken ilkeler derlenmiştir. Araştırmada karma analiz yöntemi uygulanmıştır. Araştırma, anket ve mülakat çalışmaları ile desteklenmiştir. Anket 70 kişiye iletilmiş ve toplam 68 kişiden geri dönüş alınmıştır. Yeni soru tasarımı içeren dört değişkenli, beş seçili gruba anket çalışması yapılmış, SPSS 27 programı kullanılarak ANOVA Analizi yapılarak ülkedeki uygulamada ilkelerin varlığı ve bilinci sorgulanmıştır. Son olarak, anket bulguları, mülakat yöntemiyle elde edilen nitel verilerle desteklenmiştir. Mülakat; anket yapan gruplardan bir erkek bir kadın olmak üzere toplam 14 kişiye uygulanmıştır. Araştırma kapsamında elde edilen nicel ve nitel bulgular birlikte değerlendirildiğinde, Türkiye'de afet odaklı kentsel çalışmaların ilkelerine duyulan ihtiyaç güçlü ve çok boyutlu bir biçimde ortaya çıkmıştır. Anket ve mülakat bulguları; afet risklerini azaltmaya yönelik politikaların yalnızca fiziksel mekâna değil, karar alma süreçlerine, kurumsal işleyişe, toplumsal dayanıklılığa ve afet sonrası yeniden yapılanma süreçlerine odaklanması gerektiğini ortaya koymaktadır. Ayrıca söz konusu bulgular; afet riski yönetimi, şehircilik ölçeği, toplumsal ve altyapı dayanıklılığı ile afet sonrası şehir planlama literatürüyle güçlü bir ilişki göstermektedir. Afet odaklı planlama, şehircilik ve şehirleşme süreçlerinin birbirinden bağımsız değildir. Bütünleşik bir yapı içinde değerlendirilmesi gerekmektedir.
Özet (Çeviri)
In addition to the occurrence of global warming and climate change, cities are expanding in an increasingly sprawling manner in terms of spatial extent, structural form, and population size. With the development and growth of urban areas, natural, anthropogenic, and urban disasters are being experienced at an increasing rate; their impacts are becoming more destructive and costly, thereby generating heightened urban risks. Alongside natural and human-induced disasters, unplanned development, inadequate infrastructure, inappropriate land-use decisions, and socio-economic factors increase urban disasters and, consequently, urban vulnerability. Moreover, global warming and climate change create new risks, rendering urban problems increasingly complex. Rent-driven investment projects deepen the challenges of urbanization and development. Post-disaster reconstruction activities often damage natural resources and lead cities to expand beyond their appropriate spatial directions and forms. In order for cities to become resilient and sustainable, it is essential to adopt disaster-focused measures, implement interventions, and develop planning strategies along with spatial solutions. The destruction and damage caused by disasters in urban areas demonstrate that defining and implementing principles of resilient and sustainable city planning, urbanism, and urbanization is a critical necessity for enhancing societal well-being. In this context, it is argued that the establishment of principles for disaster-focused urban studies—encompassing urban development (urbanization and urbanism) and city planning—is essential to ensure the resilience, sustainability, and effective reconstruction of human settlements. Türkiye is a country frequently confronted with various natural disasters such as earthquakes, floods, and landslides, as well as human-induced disasters. There are significant infrastructure and superstructure problems stemming from unplanned urbanization, insufficient technical expertise, and unqualified institutional practices. The inadequacy of disaster preparedness measures, interventions, and construction practices has been clearly demonstrated by major events, particularly the 1999 Eastern Marmara Earthquakes and the 2023 Kahramanmaraş Earthquakes. The main aim of this thesis is to investigate and identify the principles of city planning, urbanism, and urbanization before, during, and after disasters within the context of Türkiye's experience shaped by natural, human-induced, and urban disasters. The case study conducted through the example of Türkiye is based not only on disaster resilience but also on the necessity of systematically re-evaluating disaster-focused urban studies. Within the context of the city, urban theory, and urban life, the thesis aims to contribute to the sustainability and livability of cities by identifying and distinguishing city planning approaches and practices before, during, and after disasters, and by determining reconstruction and city planning principles through a holistic perspective. In addition, the thesis seeks to further develop the existing literature on disaster-focused city planning approaches and practices in the country, based on current research findings. Urban reconstruction and planning practices carried out after large-scale earthquake disasters in Türkiye, along with the relevant literature, were examined using a descriptive analysis method. Key principles for disaster-oriented city planning, urbanism, and urbanization have been synthesized from the literature. A mixed-method approach was employed in the research. The study was supported by both survey and interview methods. The survey was distributed to 70 participants, and responses were received from 68 individuals. A questionnaire consisting of newly designed questions with four variables and five-option scales was administered, and ANOVA analysis was conducted using SPSS 27 to examine the presence and awareness of these principles in practice. Finally, the survey findings were supported by qualitative data obtained through interviews. The interviews were conducted with a total of 14 participants, consisting of one male and one female from each survey group. A combined assessment of the quantitative and qualitative findings reveals a strong and multidimensional need for guiding principles in disaster-oriented urban studies in Turkey. The findings from both surveys and interviews indicate that policies aimed at reducing disaster risks should not be limited to the physical environment but should also focus on decision-making processes, institutional structures, social resilience, and post-disaster reconstruction processes. Furthermore, the findings demonstrate a strong correlation with the literature on disaster risk management, the scale of urbanism, social and infrastructural resilience, and post-disaster city planning. Disaster-oriented city planning, urbanism, and urbanization processes are not mutually independent; rather, these processes should be systematically evaluated within an integrated and holistic framework.
Benzer Tezler
- Understanding social disparities through the practice of public transportation in post Covid-19 period, lessons from brussels, belgium
Covıd-19 sonrası sosyal eşitsizlikleri toplu taşıma pratikleri üzerinden anlamak, Brüksel, Belçika'dan dersler
CİHAT BALUKEN
Yüksek Lisans
İngilizce
2022
Şehircilik ve Bölge Planlamaİstanbul Teknik ÜniversitesiŞehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. EDA BEYAZIT
- Coğrafi bilgi sistem destekli bütünleşik bir kentsel dönüşüm modelinin geliştirilmesi ve uygulanması
Development and implementation of an integrated urban regeneration model supported by geographical information systems
ALİ TUNÇ
Doktora
Türkçe
2023
Mühendislik Bilimleriİstanbul Teknik ÜniversitesiGeomatik Mühendisliği Ana Bilim Dalı
PROF. DR. TAHSİN YOMRALIOĞLU
- Resilient and sustainable smart cities: Cybersecurity, disaster management, and data-driven urban solutions
Dayanıklı ve sürdürülebilir akıllı şehirler: Siber güvenlik, afet yönetimi ve veri odaklı kent çözümleri
KIYMET KAYA
Doktora
İngilizce
2026
Bilgisayar Mühendisliği Bilimleri-Bilgisayar ve Kontrolİstanbul Teknik ÜniversitesiBilgisayar Mühendisliği Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ŞULE GÜNDÜZ ÖGÜDÜCÜ
- Büyükşehirlerde kentsel dönüşüme yönelik bütünleşik mekânsal stratejik planlama yaklaşımı: Bursa ve İstanbul örnekleri
Integrated spatial strategic planning approach for urban transformation in metropolitan cities: The cases of Bursa and Istanbul
AHMET ÇİMEN
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
Şehircilik ve Bölge Planlamaİstanbul ÜniversitesiŞehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. CEM BEYGO
- Implementation of data-driven decisions in urban governance and planning
Kent yönetişim ve planlamasında veri odaklı kararların uygulanması
JAFAR NAJAFLI
Yüksek Lisans
İngilizce
2020
Şehircilik ve Bölge Planlamaİstanbul Teknik ÜniversitesiŞehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ÖZHAN ERTEKİN