Türkiye'de seçilmiş makroekonomik ve finansal göstergelerin dış ticaret dengesine etkilerinin belirlenmesi: Zamanla değişen nedensellik analizi uygulamaları
Determining the effects of selected macroeconomic and financial indicators on the foreign trade balance in Türkiye: Applications of time-varying causality analysis
- Tez No: 1017191
- Danışmanlar: PROF. DR. CEM KOÇAK
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Ekonomi, Ekonometri, Economics, Econometrics
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Hitit Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: İktisat Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: İktisat Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Dış ticaret ile makroekonomik ve finansal göstergeler arasındaki ilişkiler, açık ekonomilerin işleyişini açıklamada önemli bir araştırma alanı oluşturmaktadır. Literatürde bu ilişkiler çoğunlukla sınırlı sayıdaki değişkenler üzerinden geleneksel nedensellik ve eşbütünleşme yöntemleri kullanılarak incelenmiştir. Bu çalışmada ise Türkiye'de dış ticaret dengesi, ihracat ve ithalat üzerinde etkili olabilecek çok sayıda makroekonomik ve finansal göstergenin zaman içerisinde değişen etkilerinin analiz edilmesi amaçlanmış ve son yıllarda uygulama alanı genişleyen Tekrarlamalı Gelişen Pencere (REW) yöntemi temelli Zamanla Değişen Granger Nedensellik (TVGC) analizi kullanılmıştır. TVGC yöntemi sayesinde, nedensellik tarihleri ve sayıları belirlenerek, dış ticaret dengesi ve bileşenlerine hangi dönemlerde hangi değişkenlerin etkilerinin yoğunlaştığı ve dış ticaret dengesini etkileyen en önemli değişkenlerin belirlenmesi gibi ayrıntılı ekonometrik sonuçlara ulaşılmıştır. Çalışmada 2003:01-2025:09 dönemine ait aylık veriler kullanılmıştır. Dış ticaret dengesi, ihracat ve ithalat bağımlı değişkenler olarak üç model kurulmuş; sanayi üretim endeksi, Brent petrol fiyatı, reel efektif döviz kuru, ticari krediler faiz oranı, tüketici fiyat endeksi, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB)'nın M2 para arzı ve dolar rezervleri makroekonomik değişkenler; ons altın fiyatı, BIST100 endeksi, CDS primi, küresel ekonomik politika belirsizlik (GEPU) endeksi ve VIX korku endeksi finansal değişkenler olarak analize dahil edilmiştir. Ayrıca GEPU endeksinin dış ticaret dengesi üzerindeki etkileri literatürde ilk kez incelenmiştir. Elde edilen bulgularda, Türkiye'de yaklaşık son 18 yıllık dönemde dış ticaret dengesinin en çok nedeni olan değişkenlerin sırasıyla en etkili iki değişken sanayi üretim endeksi, Brent petrol fiyatı olmak üzere; ons altın fiyatı, reel efektif döviz kuru ve BIST100 endeksi olduğu saptanmıştır. Nedenselliğin daha az olduğu değişkenlerin önem sırasına göre; ticari krediler faiz oranı, tüketici fiyat endeksi, CDS primi, GEPU endeksi, M2 para arzı, dolar rezervi ve en zayıf olarak VIX korku endeksi olduğu belirlenmiştir. İhracat ve ithalat modellerinden ulaşılan sonuçlarda, VIX korku endeksi dışında tüm değişkenlerin ithalat üzerindeki nedensellik sayısının ihracata kıyasla daha fazla olduğu ortaya konulmuştur. Ulaşılan sonuçların, ilgili dış ticaret teorilerinin ve yaklaşımlarının öngörüleriyle büyük ölçüde uyumlu olduğu değerlendirilmiştir. Analiz sonuçları, 2008 yılı ve sonrasındaki küresel finansal kriz, 2010-2012 yıllarındaki Avrupa borç krizi, 2013 yılındaki Türkiye'de yaşanan Gezi Parkı olayları ve Amerika Merkez Bankası (FED)'nın taper tantrum süreci, 2016 yılındaki Türkiye'deki 15 Temmuz darbe girişimi, 2018 yılındaki döviz kurundaki yüksek oynaklıklar ve ticaret savaşları, 2020 yılındaki COVID-19 pandemisi ve 2021 yılı sonrası TCMB'nin para politikası değişimleri ve 2023 yılındaki depremler gibi kırılma dönemlerinde nedensellik ilişkilerinin belirgin şekilde yoğunlaştığını göstermektedir. Sonuç olarak, Türkiye'de dış ticaret dengesinin belirleyicilerinin ekonomik, finansal ve jeopolitik gelişmelere bağlı olarak değiştiği ve şoklara duyarlı bir yapı sergilediği ortaya konulmuştur.
Özet (Çeviri)
The relationships between foreign trade and macroeconomic and financial indicators constitute an important area of research in explaining the functioning of open economies. In the literature, these relationships have mostly been examined using traditional causality and cointegration methods with a limited number of variables. This study, however, aims to analyze the time-varying effects of numerous macroeconomic and financial indicators that may affect Türkiye's foreign trade balance, exports, and imports, and uses Time-Varying Granger Causality (TVGC) analysis based on the Recurrent Evolving Window (REW) method, which has gained widespread application in recent years. Thanks to the TVGC method, detailed econometric results have been obtained, such as determining the dates and numbers of causality, identifying which variables have the most intense effects on the foreign trade balance and its components in different periods, and determining the most important variables affecting the foreign trade balance. The study uses monthly data from 2003:01 to 2025:09. Three models were established with the trade balance, exports, and imports as dependent variables; the industrial production index, Brent oil price, real effective exchange rate, commercial loan interest rate, consumer price index, the Central Bank of the Republic of Türkiye's M2 money supply, and dollar reserves were included as macroeconomic variables; and the price of gold per ounce, the BIST100 index, CDS premium, global economic policy uncertainty (GEPU) index, and VIX fear index were included as financial variables. Furthermore, the effects of the GEPU index on the trade balance were examined for the first time in the literature. The findings indicate that, in Türkiye, over approximately the last 18 years, the variables most significantly influencing the foreign trade balance were, in order of importance, the industrial production index and Brent oil price; followed by the price of gold per ounce, the real effective exchange rate, and the BIST100 index. Variables with less significant causality were, in order of importance, the commercial loan interest rate, the consumer price index, the CDS premium, the GEPU index, the M2 money supply, dollar reserves, and, weakest, the VIX fear index. The results from export and import models show that, except for the VIX fear index, all variables have a higher causality rate on imports compared to exports. These findings are considered to be largely consistent with the predictions of relevant foreign trade theories and approaches. The analysis results show that causal relationships intensify significantly during periods of upheaval such as the global financial crisis of 2008 and beyond, the European debt crisis of 2010-2012, the Gezi Park protests in Türkiye in 2013 and the Federal Reserve's (FED) taper tantrum, the July 15 coup attempt in Türkiye in 2016, the high exchange rate volatility and trade wars of 2018, the COVID-19 pandemic of 2020, the monetary policy changes of the Central Bank of Türkiye after 2021, and the earthquakes of 2023. In conclusion, it has been shown that the determinants of Türkiye's foreign trade balance change depending on economic, financial, and geopolitical developments, exhibiting a structure sensitive to shocks.
Benzer Tezler
- Reasons of the current account deficit in Turkey for the last 20 years: A study based on selected items
Türkiye'de son 20 yılda cari açığın sebepleri: Seçili kalemler üzerinden araştırma
SILAGÜN TAŞTEKİL
Yüksek Lisans
İngilizce
2020
EkonomiBahçeşehir ÜniversitesiSermaye Piyasaları ve Finans Bilim Dalı
DOÇ. DR. AYŞE DİLARA ALTIOK YILMAZ
- Türkiye'de yabancı sermayeli bankaların bazı makroekonomik göstergeler üzerindeki etkisinin analizi
The analysis of the effect of foreign-owned banks in turkey on some macroeconomic indicators
DUYGU ŞAHAN
- Dolaylı yabancı yatırımların ekonomiye etkisi: Türkiye örneği
Effect of indirect investment on economic: Example of Turkey
MUSTAFA KÖKCE
- Seçilmiş endeks ve değişkenlerle dış ticaret analizi: Türkiye örneği
Foreign trade analysis with selected indices and variable: The case of Turkey
SEDA BODUK
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
EkonomiNecmettin Erbakan ÜniversitesiUluslararası Ticaret Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ AHMET TAYFUR AKCAN
- Finansal serbestleşme sürecinde uluslararası sermaye hareketleri ve makroekonomik etkileri: Türkiye örneği
The international capital movements and their macroeconomic effects in the process of financial liberalisation:The case of Turkey
NAGEHAN KESKİN