Analîzeke morfosîntaktîkî li ser rengdêrên çawaniyê di Mem û Zînê de
Mem û Zîn'deki niteleme sıfatlarının morfosintaktik analizi
- Tez No: 1018386
- Danışmanlar: PROF. DR. HAYREDDİN KIZIL
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Dilbilim, Doğu Dilleri ve Edebiyatı, Linguistics, Eastern Linguistics and Literature
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Kürtçe
- Üniversite: Dicle Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Kürt Dili ve Kültürü Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, Kürt edebiyatının en önemli klasik eserlerinden biri olan Ehmedê Xanî'ye ait Mem û Zîn mesnevisinde yer alan orijinal Kürtçe niteleme sıfatlarını (rengdêrên çawaniyê) yapısal, sözdizimsel ve anlamsal açılardan incelemektedir. Araştırmanın temel amacı, yazarın eserinde niteleme sıfatlarını kullanım biçimlerini, bu sıfatların metnin edebi ve anlatım gücüne sunduğu katkıyı belirlemek ve kullanımların istatistiksel analizini ortaya koymaktır. Hem nitel hem de nicel (karma) araştırma yönteminin benimsendiği tezde, doküman analizi tekniğiyle tespit edilen kelimeler yapılarına ve metin içindeki işlevlerine göre istatistiksel olarak tasnif edilmiştir. İnceleme sonucunda metinde toplam 271 adet Kürtçe kökenli niteleme sıfatı tespit edilmiştir. Morfolojik analizlere göre bu sıfatların 116'sı yalın (basit), 119'u türemiş ve 36'sı birleşik yapıdadır. Sözdizimsel boyut incelendiğinde, tespit edilen sıfatların büyük bir çoğunluğunun (%63,29) ek-fiil alarak yüklem (pêveber) işlevinde kullanıldığı, niteleyici/tamlayan (raveker) işlevinde kullanılanların ise istisnasız olarak isimden sonra geldiği görülmüştür. Anlamsal bağlamda ise yazarın niteleme sıfatlarını sadece yüzeysel ve fiziksel tasvirler için değil; karakterlerin psikolojik çatışmalarını, ahlaki değerlerini ve metnin tasavvufi/sembolik derinliğini yansıtmak amacıyla kullandığı tespit edilmiştir. Sonuç olarak, dönemin klasik Doğu edebiyatı geleneğindeki yoğun Arapça ve Farsça etkisine rağmen, Xanî'nin Kürtçenin zengin sözcük türetme kapasitesini (özellikle“bê-”,“bi-”ön ekleri ile“-î”,“-dar”son eklerini) ustalıkla kullandığı, dilin estetik potansiyelini ortaya çıkararak eserin lirik, felsefi ve destansı ahengini inşa ettiği kanıtlanmıştır.
Özet (Çeviri)
This study examines the original Kurdish/Kurmanji descriptive adjectives (rengdêrên çawaniyê) found in Ehmedê Xanî's Mem û Zîn, one of the most significant classical studies of Kurdish literature, from structural, syntactic, and semantic perspectives. The primary purpose of the research is to determine the forms in which the author uses descriptive adjectives in the text, to identify the contribution these adjectives make to the literary and narrative power of the text, and to present a statistical analysis of their usage. In this thesis, which adopts both qualitative and quantitative (mixed) research methods, the words identified through document analysis have been statistically classified in according based on their structures and functions within the text. The analysis revealed a total of 271 Kurdish/Kurmanji-origin attributive adjectives in the text. According to morphological analysis, 116 of these adjectives are simple, 119 are derived, and 36 are compound. When examining the syntactic dimension, it was found that the vast majority of the identified adjectives (%63.29) functioned as predicates (pêveber) by taking a verb suffix, while those functioning as modifiers (raveker) invariably followed a noun. In terms of semantic context, it was found that the author used descriptive adjectives not only for superficial and physical descriptions but also to reflect the characters' psychological conflicts, moral values, and the text's mystical/symbolic depth. Consequently, despite the strong Arabic and Persian influences in the classical Eastern literary tradition of the period, it has been demonstrated that Xanî skilfully utilised the rich word-formation capacity of the Kurdish language (particularly the prefixes 'bê-' and 'bi-' and the suffixes '-î' and '-dar'), thereby revealing the language's aesthetic potential and constructing the work's lyrical, philosophical and epic harmony.
Benzer Tezler
- Du xebatên destpêkî yên bi îngilîzî yên rêzimana Kurmancî: Analîzeke zimanzanî û rêzimanî
Kürtçe (Kurmanci) grameri'nin İngilizce yazılmış iki başlangıç eseri: Dilbilimsel ve dilbilgisel bir analiz
SAMİ TAN
Yüksek Lisans
Kürtçe
2018
Doğu Dilleri ve EdebiyatıMardin Artuklu ÜniversitesiKürt Dili ve Kültürü Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ MUSTAFA ASLAN
- Analîzek lı ser parastına zımanê yekemîn a duzımaniyên Kurdî-Tirkî
Kürtçe-Türkçe iki dillilerin birinci dili korumaları üzerine bir analiz
NUH BOZKUR
Yüksek Lisans
Kürtçe
2024
DilbilimMardin Artuklu ÜniversitesiKürt Dili ve Kültürü Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MEHMET YONAT
- Analîzek lı ser morfolojıya navdêrî ya herêma Omerıyan: Mînakên gundên Emo Erban û Xerzıkê Erebo
Omeri bölgesinin nominal morfolojisi üzerine bir analiz: Emo Erban ve Xerzıkê Erebo köyleri örneği
FİKRET KOŞAR
Yüksek Lisans
Kürtçe
2025
Doğu Dilleri ve EdebiyatıMardin Artuklu ÜniversitesiKürt Dili ve Kültürü Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MEHMET YONAT
- Analîzek lı ser leheng û karakterên romanên Kurdî yên dîrokî
Kürt tarihi romanlarının kahraman ve karakterleri üzerine bir inceleme
GÜLİSTAN ÇOBAN EMİNOĞLU
Yüksek Lisans
Kürtçe
2025
Doğu Dilleri ve EdebiyatıMuş Alparslan ÜniversitesiKürt Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ ŞEYHMUS ORKİN
- Ekonomik karmaşıklık endeksi (EKE) ile gelir eşitsizliği arasındaki ilişki: OECD ülkeleri üzerine bir uygulama
The relationship between economic complexity index (ECI) and income inequality: An application on OECD countries
CEREN KARAKAŞ
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
EkonomiBursa Teknik ÜniversitesiUluslararası Ekonomi Politikası Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. AYBERK ŞEKER