Arkeolojik veriler ışığında Gök Türk dönemi takıları
Jewelry of the Gök Türk peri̇od i̇n li̇ght of archaeologi̇cal evi̇dence
- Tez No: 1018563
- Danışmanlar: PROF. DR. ANIL YILMAZ
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Arkeoloji, Archeology
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İzmir Katip Çelebi Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Türk İslam Arkeolojisi Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
18. yüzyılın sonlarına doğru Gök Türk Dönemi'ne tarihlenen runik yazıtlar üzerine başlayan bilimsel araştırmalar zamanla kurgan kazılarıyla çeşitlilik göstermiştir. Tarih, dil ve arkeoloji alanlarında yürütülen araştırmalar ile farklı ancak bir bütün oluşturan konular ele alınmış ve dönem daha anlaşılır bir hâle gelmiştir. Gök Türkler'in giyim-kuşamları, savaş araç ve gereçleri ile at binit takımları gibi günlük yaşama dair unsurlar üzerine detaylı bilimsel çalışmalar yapılmıştır. Kurganlarda sıklıkla karşımıza çıkan, heykel, fresk, sikke gibi arkeolojik malzemeler üzerinde de görülen takılar hakkında ne Rusya Federasyonu'nda, ne Orta Asya Türk cumhuriyetlerinde ne de Türkiye'de detaylı bir çalışma yapılmamıştır. Bu tez, kazılar hakkında yazılan makalelerden ve kazı raporlarından yararlanılarak ortaya bilimsel yeni bir veri olarak Gök Türk takılarını sunmaktadır. Arkeolojik veriler doğrultusunda, Gök Türk Dönemi'nde hem kadınların hem de erkeklerin kullandıkları takı türleri ile bunların tipolojileri ele alınmaktadır. Kavramsal olarak takı, doğrudan vücuda takılan obje anlamına geldiğinden, kolye, küpe, yüzük, bilezik ve saç süsleri takı; buna karşılık fibula, kemer tokası, kemer plakaları vd. malzemelerin temel işlevleri giysileri birbirine tutturmak olduğundan aksesuar olarak sınıflandırılmıştır. Takılar hakkında bilgi veren arkeolojik kaynakların başında bediz olarak adlandırılan heykeller gelmektedir. İkincisi, saray duvarlarında ya da kurganların dromoslarında yer alan freskler; üçünsücü sikkeler ve dördüncüsü mezar olarak kullanılan kurganlar takip etmektedir. Heykeller ve freskler takıların kullanım biçimlerini yorumlamada önemli katkılar sunmuştur. Ancak kurganlar, birincil malzeme olmaları nedeni ile heykeller, freskler veya sikkeler üzerinde betimlenen takılarda karşılaşılabilecek yanıltıcı unsurları barındırmayan tek doğru kaynaktır. Bu nedenle, esas veriyi sunan kurganlar, doğal olarak tipolojik bir değerlendirme yapabilmemize de imkân sağlamaktadır. Kurganlardan elde edilen veriler sayesinde detaylı bir tipoloji oluşturulmuş (her biri kendi içerisinde alt başlıklara ayrılarak detaylandırılmıştır), bu tipoloji doğrultusunda ise buluntular katalog hâline getirilmiştir. Kadın ve erkek kurganlarında çeşitli takı türleri bulunmuştur. Kurganlardan ele geçen takı çeşitleri arasında karşımıza en çok çıkan tür küpedir. Küpeler, malzeme olarak altın, gümüş ya da bronzdan yapılmışlardır. Bronz Çağı'ndan itibaren bozkır toplulukları tarafından yaygın biçimde kullanılan takılar (özellikle küpe), Gök Türk Dönemi'nde de önemini sürdürmüştür.
Özet (Çeviri)
Scientific research on the runic inscriptions dating to the Gök Türk Period, which began towards the end of the eighteenth century, gradually diversified with the excavation of kurgans. Studies conducted in the fields of history, linguistics, and archaeology have addressed different yet interconnected subjects, thereby contributing to a more comprehensive understanding of the period. Detailed scholarly research has been carried out on various aspects of Gök Türk daily life, including clothing, weaponry, and horse-riding equipment. However, no detailed study has been conducted in the Russian Federation, the Turkic republics of Central Asia, or Türkiye on jewellery, which is frequently encountered in kurgans and is also represented on archaeological materials such as sculptures, frescoes, and coins. However, although various archaeological materials frequently encountered in kurgans—such as sculptures, frescoes, and coins—also depict ornaments, no detailed study on these adornments has been conducted either in the Russian Federation, the Turkic republics of Central Asia, or Türkiye. This thesis presents Gök Türk jewelry as a new scientific dataset, based on information derived from excavation reports and scholarly articles on excavations. In line with archaeological evidence, this study examines the types and typologies of ornaments used by both men and women during the Gök Türk period. Conceptually, jewelry refers to objects worn directly on the body; therefore, items such as necklaces, earrings, rings, bracelets, and hair ornaments are classified as jewelry. In contrast, objects such as fibulae, belt buckles, and belt plaques are classified as accessories, as their primary function is to fasten garments. The main archaeological sources providing information on ornaments are statues known as bediz. The second group consists of frescoes found on palace walls or in the dromoi of kurgans, followed by coins and, finally, the kurgans themselves as burial contexts. Statues and frescoes have made significant contributions to the interpretation of how ornaments were used. However, kurgans, as primary archaeological contexts, represent the only reliable source that does not contain potentially misleading elements that may appear in depictions on statues, frescoes, or coins. Therefore, kurgans, which provide the primary dataset, also enable a typological evaluation. Based on the data obtained from kurgans, a detailed typology has been established (with each category further subdivided into subgroups), and the finds have been catalogued accordingly. Various types of ornaments have been identified in both male and female kurgans. Among the ornament types recovered, earrings are the most frequently encountered. These earrings were produced from materials such as gold, silver, or bronze. Widely used by steppe communities since the Bronze Age, ornaments—particularly earrings—maintained their importance during the Gök Türk period.
Benzer Tezler
- Arkeolojik veriler ışığında Altaylarda at koşumları ve savaş aletleri (İlk zamanlardan IX. yüzyıla kadar)
Horse harnesses and war instruments in the altai in the light of the archaeological data (From the early times to the IX century)
ALİ TORAMAN
- Bozkır kavimlerinin kültür ve mitolojilerinde geyik, kurt ve kartal (Başlangıcından Göktürk dönemi sonuna kadar)
Deer, wolf and eagle in the steppe tribes' culture and mythology
ASLI KAHRAMAN ÇİNAR
- İskit, Hun ve Göktürkler'de ölü gömme geleneği ve birbirleriyle mukayesesi
Başlık çevirisi yok
GÜL SILACI
- Orta Çağ`da Fergana, Şaş ve Taraz bölgelerinin tarihi (hicri 80-400/miladi 700-1000)
The Fergana Shash and Taraz regions history (between 700 and 1000)
AYNURA MUSAGULOVA
- Kırgızistan'daki Orta Çağ yerleşimleri (VI. ve XIII. yüzyıl)
Medieval settlements in Kyrgyzstan (VI. and XIII. century)
VARLIK TAŞ
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
Arkeolojiİzmir Katip Çelebi ÜniversitesiTürk İslam Arkeolojisi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ANIL YILMAZ