Tarihî Doğu Türkçesiyle yazılan metinlerde isim yapım eklerinin morfofonolojisi
Morphophonology of noun-deriving suffixes in texts written in historical Eastern Turkic
- Tez No: 1018790
- Danışmanlar: DOÇ. DR. MEHMET HAZAR
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Türk Dili ve Edebiyatı, Turkish Language and Literature
- Anahtar Kelimeler: A Grammar of the Turkish Language, Dil bilgisi-yapım ekleri, Türk dili ve edebiyatı, İsim yapım ekleri, A Grammar of the Turkish Language, Grammar-constructive affix, Turkish language and literature, Derivational affixes
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Düzce Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu tez çalışmasında, tarihî Doğu Türkçesi lehçelerinden Köktürk, Eski Uygur, Karahanlı, Harezm ve Çağatay Türkçesindeki isimden isim ve fiilden isim yapım eklerinde görülen morfofonolojik değişmeler incelenmiştir. Araştırmada, tarihî Doğu Türkçesi lehçelerinde ek ile sözcüklerin eklenme esnasında meydana getirdikleri morfofonolojik nöbetleşmeler art zamanlı olarak açıklanmıştır. Belirlenen lehçelerde dönemi en iyi yansıtacak önemli eserler seçilmiş ve bu eserlerde kullanılan isimden isim ve fiilden isim yapım ekleri taranmıştır. Orhun Kitabeleri, Yenisey Yazıtları, Altun Yaruk, Irk Bitig, Sivil Belgeler (Hukuk Belgeleri), Kutadgu Bilig, Divan-ı Lügati't Türk, Satır arası Kuran Tercümeleri (TİEM 73), Nehçül Feradis, Kısasü'l Enbiya, Çağatayca Gülistan Tercümesi ve Babürnâme eserlerinde inceleme gerçekleştirilmiştir. Eklerin eserlerde kullanılan varyantlarının tümüyle ilgili birer örnek kelime tespit edilerek anlamları ve gerekli görülen yerlerde dipnotlar aracılığıyla ek bilgilendirmeler gösterilmiştir. Kelimelerin eserde geçtiği sayfalar ve eserde geçtiği cümlelerden birer örnek sunulmuştur. 23 isimden isim ve 17 fiilden isim yapım ekiyle incelemeler gerçekleştirilmiştir. Adı geçen eserlerde isimden isim yapım ekleriyle türemiş 258 isim; fiilden isim yapım ekleriyle türemiş 217 isim toplamda ise 475 sözcük çalışmanın malzemesini oluşturmuştur. Eserlerde ek varyantlarının kullanımına dair her lehçe için yalnızca bir örnek çalışmaya eklenmiştir. Tüm lehçeler için tarama tamamlandıktan sonra eklerle ilgi çizelge ve grafikler oluşturulup lehçelerdeki varyantların yayılımları, ortak kullanımları, dağılım oranları ve işleklik sayılarından yola çıkılarak değerlendirmeler yapılmıştır. Ekleşme esnasında meydana gelen ses olayları (ünlü düşmesi, ünsüz nöbetleşmesi, ünlü nöbetleşmesi, ilk hece düşmesi, orta hece düşmesi, dar ünlü türemesi, dar ünlü düşmesi, ünsüz düşmesi, benzeşme, ikizleşme, ötümsüzleşme, g/ġ düşmesi, dudaksıllaşma, v türemesi) örnekleriyle birlikte sonuç bölümünde açıklanmıştır. Son olarak dizin oluşturulmuştur. Eklerin bir kısmının zaman içerisinde görev değişikliğine uğradığı, bazı lehçe dönemlerinde kullanım sıklığının arttığı ve fonetik bakımdan farklı bir görünüme büründüğü görülmüştür.
Özet (Çeviri)
This thesis examines the morphophonological changes observed in the noun-forming and verb-to-noun suffixes of the historical Eastern Turkic dialects: Göktürk Turkic, Old Uyghur, Karakhanid, Khwarezmian, and Chagatai. The study examines the morphophonological alternations that occur during suffixation in the historical Eastern Turkic dialects from a diachronic perspective. Significant works that best reflect the period were selected from the identified dialects, and the noun-forming and verb-to-noun suffixes used in these works were analyzed. The Orkhon Inscriptions, the Yenisei Inscriptions, Altun Yaruk, Irk Bitig, Civil Documents (Legal Documents), Kutadgu Bilig, Divan-ı Lügati't Türk, Interlinear Quran Translations (TİEM 73), Nehçül Feradis, Kısasü'l Enbiya, the Chagatai-language translation of Gulistan, and the Baburnama were examined. For each variant of the suffixes used in the works, a representative example word was identified, and their meanings were provided along with additional information via footnotes where deemed necessary. For each word, the page reference and one example sentence from the source text were provided. The analyses covered 23 noun-to-noun derivational suffixes and 17 verb-to-noun derivational suffixes. A total of 258 nouns derived from nouns using noun-forming suffixes and 217 nouns derived from verbs using noun-forming suffixes—for a total of 475 words—constitute the material of this study. For each dialect, only one example regarding the use of suffix variants in the works was included in the study. After the survey was completed for all dialects, tables and graphs related to the suffixes were created, and evaluations were made based on the prevalence, common usage, distribution patterns, and productivity of the variants across the dialects. Phonetic phenomena occurring during affixation (vowel deletion, consonant alternation, vowel alternation, narrow vowel deletion, first-syllable deletion, middle-syllable deletion, narrow vowel formation, consonant deletion, assimilation, gemination, devoicing, g/ġ deletion, labialization, and the emergence of /v/) are explained in the conclusion section along with examples. Finally, an index has been compiled. It was observed that some suffixes underwent a change in function over time, that they became more productive in certain dialectal periods, and that they acquired distinct phonetic forms.
Benzer Tezler
- Eski Anadolu Türkçesi Satır Arası Kur'an Tercümesi -Giriş, Metin, Dini Söz Varlığı ve Tıpkıbasım-
Old anatolıan turkısh ınterlıne quran translatıon -ıntroductıon, text, relıgıous vocabulary and autotype
SÜLEYMAN AKSU
Doktora
Türkçe
2024
Türk Dili ve EdebiyatıGirne Amerikan ÜniversitesiYeni Türk Dili Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. ERKAN DEMİR
- Klasik sonrası Çağatay Türkçesi ile yazılmış bir Miraçname (inceleme-metin-dizin)
A Mi'rājnāma written in post-classical Chagatai Turkish (analysis-text-index)
DERYA YUVARLAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
Türk Dili ve EdebiyatıKarabük ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DOÇ. SAIDBEK BOLTABAYEV
- Salâhî Gül ü Bülbül: Giriş-metin-Türkiye Türkçesi çevirisi-dizin-tıpkıbasım
Salâhî Gül ü Bülbül: Introduction-text-Modern Turkish translation-index-facsimile
FATİH BAKIRCI
Doktora
Türkçe
2013
Türk Dili ve EdebiyatıMimar Sinan Güzel Sanatlar ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. TANJU SEYHAN
- Eski Uygur Türkçesiyle yazılmış eserlerin ses ve şekil özelliklerine göre tarihlendirilmesi
Dating old Uighur texts accordind to thier phonetic and morphological features
FERRUH AĞCA
Doktora
Türkçe
2006
Türk Dili ve EdebiyatıHacettepe ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF.DR. DURSUN YILDIRIM
- Tıp El Kitabı (Handbook of Medicine) filolojik inceleme-metin-dizin-tıpkıbasım
Başlık çevirisi yok
SEDEF BUĞDAY
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
DilbilimMimar Sinan Güzel Sanatlar ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. FATİH BAKIRCI