Safranbolu Kıranköy'deki gayrimüslimlere ait işliklerin mimari ve kültürel özellikleri
Architectural and cultural characteristics of non-muslim workshops in Safranbolu Kiranköy
- Tez No: 1022162
- Danışmanlar: DR. ÖĞR. ÜYESİ DURMUŞ GÜR
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Sanat Tarihi, Art History
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Karabük Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Kültürel Miras ve Miras Alan Yönetimi Ana Bilim Dalı (disiplinlerarası)
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu tez çalışması, UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde yer alan Karabük ili Safranbolu ilçesine bağlı Kıranköy'deki gayrimüslimlere ait işliklerin Kültürel Miras, Sanat Tarihi ve Mimarlık kapsamında disiplinlerarası incelemeyi amaçlamaktadır. Bugüne kadar yapılan benzeri çalışmalar incelendiğinde görülmüştür ki, yerelde“şarapbana”denilen işlik hakkında ayrıntılı bir inceleme yapılmamıştır. Araştırma kapsamında yerinde incelenen, rölöve ve metrik ölçümleri tamamlanan 28 özgün mimari örnek (işlik) kataloglanarak; kronoloji, plan-tipoloji, malzeme-teknik özellikleri, kullanım amaçları ve güncel koruma durumları açısından değerlendirilmiştir. Analojik karşılaştırmalar ve mimari veriler, Kıranköy işliklerinin 19. yüzyılın ikinci yarısı ile 20. yüzyılın ilk çeyreği (1857-1921) arasında sürdürülebilir ve yüksek nitelikli bir ev içi üretim geleneğini temsil ettiğini göstermektedir. İşliklerde kullanılan yerel taş malzeme, kurşun destekli demir kenet, metal lüle ve kemer formları dönemin teknik ve estetik anlayışını yansıtan önemli bulgular sunmaktadır. İşlik örneklerinin büyük çoğunluğu sivil mimari bünyesine entegre edilmiş; tek ezme havuzlu ve şıra biriktirme haznesiz plan tipinde, hane halkının tarımsal üretim (şıra, pekmez, sirke ve şarap) ihtiyaçlarına yönelik tasarlandığı saptanmıştır. Sınırlı sayıdaki bağımsız ve iki ezme havuzlu örnekler ise üretimdeki artışın mekânsal olarak işliklere de yansıtıldığını ortaya koymaktadır. Safranbolu'da bağcılık kültürünün zayıflaması, demografik değişimler (Nüfus Mübadelesi) Müslüman yerleşimin hakim olduğu Kıranköy'deki işliklerin işlevsel özelliklerinin değiştirilmiş ve kullanım amaçlarının tarih içinde yok olduğunu arz etmiştir. Sonuç olarak bu çalışma, Safranbolu sivil mimarisinin ayrılmaz bir parçası olan işliklerin sadece birer mimari eleman değil 19.- 20. yüzyılın sosyoekonomik yaşamını, yardımlaşma kültürünü, Safranbolulu gayrimüslim taş ustalarının mimarlık ve mühendislik bilgisini belgelemektedir. İşlik yapılarının somut kültürel mirası yansıtması açısından ulusal ve uluslararası korunmasına yönelik bütüncül bir çalışma sunmaktadır
Özet (Çeviri)
This thesis aims to conduct an interdisciplinary study of the workshops belonging to non-Muslims in Kıranköy, a village in the Safranbolu district of Karabük Province, which is listed on the UNESCO World Heritage List, within the frameworks of cultural heritage, art history, and architecture. A review of similar studies conducted to date reveals that no detailed examination has been conducted on the workshop locally known as“şarapbana.”Within the scope of the research, 28 unique architectural examples (workshops) that were examined on-site and for which survey and metric measurements were completed were cataloged; they were evaluated in terms of chronology, plan-typology, material-technical characteristics, intended uses, and current conservation status. Analogical comparisons and architectural data indicate that the Kıranköy workshops represent a sustainable and high-quality tradition of domestic production spanning the second half of the 19th century to the first quarter of the 20th century (1857–1921). The local stone material used in the workshops, lead-reinforced iron clamps, metal pipes, and arch forms provide significant findings reflecting the technical and aesthetic understanding of the period. The vast majority of workshop examples were integrated into residential architecture; they were designed to meet the household's agricultural production needs (must, molasses, vinegar, and wine) in a plan type featuring a single pressing trough and no must-collection tank. The limited number of independent examples with two pressing pits, however, demonstrate that the increase in production was also reflected spatially in the workshops. The decline of the viticulture culture in Safranbolu, coupled with demographic changes (the Population Exchange), has led to the functional characteristics of the workshops in Kıranköy—a village predominantly inhabited by Muslims—being altered, and their original purposes disappearing over time. Consequently, this study documents that the workshops—an integral part of Safranbolu's civil architecture—are not merely architectural elements but also reflect the socio-economic life of the 19th and 20th centuries, the culture of mutual aid, and the architectural and engineering knowledge of Safranbolu's non-Muslim stonemasons. It presents a comprehensive study aimed at the national and international preservation of these structures as reflections of tangible cultural heritage.
Benzer Tezler
- Halk mimarisi kapsamında Safranbolu
Safranbolu in the scope of folk architecture
TUĞBA ESER
Yüksek Lisans
Türkçe
2020
Türk Dili ve EdebiyatıVan Yüzüncü Yıl ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ METİN EREN
- Safranbolu Kıranköy bölgesindeki eski Rum evlerinin zorunlu göç sonrası mekansal değişiminin irdelenmesi
An examination of the architectural changes in the Greek houses of Safranbolu Kirankoy region after the compulsory exchange
HAVVA SACİDE KILIÇ
- Safranbolu, Bağlarbaşı Mahallesi'ndeki konut mimarisinin incelenmesi
Analysis of housing architecture in Safranbolu, Bağlarbası neighborhood
CANSU NUR AK
- Safranbolu'da koruma amaçlı imar planları kapsamında turizm işlevli müştemilat yapılarının incelenmesi
Investigation of outbuilding structures fuctioning for tourism purpose by the scope of the conversation plan notes in Safranbolu
MERVE ULUKAYA
Yüksek Lisans
Türkçe
2021
MimarlıkKarabük ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ AYŞEN ESRA BÖLÜKBAŞI ERTÜRK
- Safranbolu çeşmelerinin kültürel miras olarak korunması, dijital arşivleme ve yenilikçi musluk tasarımı yaklaşımları
Preservation of safranbolu fountains as cultural heritage, dijital archiving and innovative faucet design approaches
ÜMRAN KOCAKURT
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
Makine MühendisliğiKarabük ÜniversitesiEndüstriyel Tasarım Mühendisliği Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. RAŞİT ESEN