Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu tanılı bireylerde belirsizliğe tahammülsüzlük, psikolojik esneklik, tekrarlayıcı düşünme ve kendini eleştirmenin yürütücü işlevlerle ilişkisi
The relationship of intolerance of uncertainty, psychological flexibility, repetitive thinking, and self-criticism with executive functions in individuals diagnosed with attention deficit hyperactivity disorder
- Tez No: 1023723
- Danışmanlar: DR. ÖĞR. ÜYESİ ZÜLAL ÇELİK
- Tez Türü: Tıpta Uzmanlık
- Konular: Psikiyatri, Psychiatry
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Medeniyet Üniversitesi
- Enstitü: Tıp Fakültesi
- Ana Bilim Dalı: Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), yürütücü işlev bozukluklarıyla seyreden nörogelişimsel bir bozukluktur; bu bozukluklara eşlik eden psikolojik süreçler görece az incelenmiştir. Bu araştırmada, DEHB tanılı erişkinlerde belirsizliğe tahammülsüzlük, psikolojik esneklik, tekrarlayıcı düşünme ve kendini eleştirme düzeylerinin DEHB tanısı olmayan bireylerle karşılaştırılması; bu değişkenlerin yürütücü işlevlerle ilişkisinin ve söz konusu ilişkide DEHB belirti şiddetinin aracı rolünün incelenmesi amaçlanmıştır. Kesitsel desendeki çalışmaya, DSM-5 ölçütlerine göre DEHB tanısı alan 100 birey ile yaş, cinsiyet ve eğitim düzeyi bakımından eşleştirilmiş 80 kontrol olmak üzere toplam 180 kişi alınmıştır. Tanı, DSM-5 İçin Yapılandırılmış Klinik Görüşme (SCID-5) ile doğrulanmış; Hamilton Anksiyete Değerlendirme Ölçeği'nden 5 puan üstü ve/veya Hamilton Depresyon Değerlendirme Ölçeği'nden 7 puan üstü alan bireyler dışlanmıştır. Yürütücü işlevler Stroop ve İz Sürme testleriyle performansa dayalı, Yetişkin Yürütücü İşlevler Envanteri ile özbildirime dayalı biçimde değerlendirilmiş; psikolojik süreçler ise sırasıyla Belirsizliğe Tahammülsüzlük Ölçeği (BTÖ-12), Kabul ve Eylem Formu-2 (KEF-2), Perseveratif Düşünme Ölçeği (PTQ) ve Kendini Eleştirinin Formları ve Kendini Rahatlatma Ölçeği (FSCRS) ile değerlendirilmiştir. DEHB grubu; belirsizliğe tahammülsüzlük, psikolojik katılık, tekrarlayıcı düşünme ve kendini eleştirme düzeylerinde kontrol grubundan büyük etki büyüklükleriyle anlamlı biçimde yüksek bulunmuştur (tümü için p<0.001). Belirsizliğe tahammülsüzlük, psikolojik katılık, tekrarlayıcı düşünme ve kendini eleştirmenin daha yüksek düzeyleri, daha fazla DEHB belirti şiddeti (sırasıyla r=0.48, r=0.47, r=0.52, r=0.35; tümü için p<0.001) ve daha fazla özbildirime dayalı yürütücü işlev bozukluğuyla (sırasıyla r=0.40, r=0.44, r=0.47, r=0.36; tümü için p<0.001) ilişkiliyken, performansa dayalı ölçümlerle ilişkileri sınırlı ve değişkene özgü kalmıştır. DEHB belirti şiddeti; belirsizliğe tahammülsüzlük (p<0.001), psikolojik katılık (p<0.001), tekrarlayıcı düşünme (p<0.001) ve kendini eleştirme (p=0.003) ile özbildirime dayalı yürütücü işlev bozuklukları arasındaki ilişkide tutarlı bir aracı rol üstlenmiş, performansa dayalı ölçümlerde ise bu örüntü desteklenmemiştir. Kendini eleştirme, DEHB belirti şiddetinden bağımsız olarak Stroop interferans süresini yordamıştır (p=0.047). Sonuç olarak araştırmadan elde edilen bulgular, DEHB tanılı bireylerde yürütücü işlev bozukluklarının değerlendirilmesinde psikolojik süreçleri de içeren çok boyutlu yaklaşımların önemine işaret etmekte; klinik değerlendirme, izlem ve psikoterapötik müdahalelerin planlanmasında belirsizliğe tahammülsüzlük, tekrarlayıcı düşünme, psikolojik katılık ve kendini eleştirme gibi süreçlerin dikkate alınmasının yararlı olabileceğini düşündürmektedir.
Özet (Çeviri)
Attention Deficit Hyperactivity Disorder (ADHD) is a neurodevelopmental disorder characterized by executive function impairments; however, the psychological processes accompanying these impairments have been relatively understudied. This study aimed to compare the levels of intolerance of uncertainty, psychological flexibility, repetitive thinking, and self-criticism in adults diagnosed with ADHD with those of individuals without ADHD; to examine the relationship of these variables with executive functions; and to investigate the mediating role of ADHD symptom severity in this relationship. In this cross-sectional study, a total of 180 participants were included: 100 individuals diagnosed with ADHD according to DSM-5 criteria and 80 controls matched for age, sex, and education level. Diagnoses were confirmed using the Structured Clinical Interview for DSM-5 (SCID-5); individuals scoring above 5 on the Hamilton Anxiety Rating Scale and/or above 7 on the Hamilton Depression Rating Scale were excluded. Executive functions were assessed with performance-based measures (the Stroop and Trail Making Tests) and a self-report measure (the Adult Executive Functioning Inventory), while the psychological processes were assessed with the Intolerance of Uncertainty Scale (IUS-12), the Acceptance and Action Questionnaire-II (AAQ-II), the Perseverative Thinking Questionnaire (PTQ), and the Forms of Self-Criticizing/Attacking and Self-Reassuring Scale (FSCRS), respectively. The ADHD group scored significantly higher than the control group, with large effect sizes, on intolerance of uncertainty, psychological inflexibility, repetitive thinking, and self-criticism (all p<0.001). Higher levels of intolerance of uncertainty, psychological inflexibility, repetitive thinking, and self-criticism were associated with greater ADHD symptom severity (r=0.48, r=0.47, r=0.52, r=0.35, respectively; all p<0.001) and greater self-reported executive dysfunction (r=0.40, r=0.44, r=0.47, r=0.36, respectively; all p<0.001), whereas their associations with performance-based measures remained limited and variable-specific. ADHD symptom severity consistently mediated the relationship between intolerance of uncertainty (p<0.001), psychological inflexibility (p<0.001), repetitive thinking (p<0.001), and self-criticism (p=0.003) and self-reported executive dysfunction, whereas this pattern was not supported for performance-based measures. Self-criticism predicted Stroop interference time independently of ADHD symptom severity (direct effect B=0.186, 95% CI [0.014, 0.382], p=0.047). In conclusion, the findings highlight the importance of multidimensional approaches that also incorporate psychological processes in the assessment of executive function impairments in individuals with ADHD, and suggest that taking processes such as intolerance of uncertainty, repetitive thinking, psychological inflexibility, and self-criticism into account may be useful in clinical assessment, follow-up, and the planning of psychotherapeutic interventions.
Benzer Tezler
- Intolerance of uncertainty and time management skills of individuals with attention deficit hyperactivity disorder symptoms
Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu semptomu olan bireylerde belirsizliğe tahammülsüzlük ve zaman yönetimi becerileri
RABİA SELAMET
Yüksek Lisans
İngilizce
2025
Eğitim ve Öğretimİbn Haldun ÜniversitesiEğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. AYŞE DİLŞAD YAKUT
- Erişkin dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu şiddetinin bağlanma stili, belirsizliğe tahammülsüzlük ve duygu düzenleme güçlüğü ile ilişkisinin incelenmesi
Examining the relationship between adult attention deficit and hyperactivity disorder severity and attachment style, intolerance of uncertainty and emotion regulation difficulties
SU DEMİRKOL
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
PsikolojiHaliç ÜniversitesiPsikoloji Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ FATMA KAYIM
- Bazı sert çekirdekli meyve türlerinde döllenme biyolojisi üzerinde yöntem çalışmaları
Başlık çevirisi yok
ATBİMOĞLU ADALET
- Dokuma kumaşlarda örgü tipinin ham kumaşın boyutları ve geometrik özellikleri üzerindeki etkilerinin araştırılması
Başlık çevirisi yok
EMEL ÖNDER
Yüksek Lisans
Türkçe
1985
Tekstil ve Tekstil MühendisliğiEge ÜniversitesiTekstil Mühendisliği Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. GÜNGÖR BAŞER