Özbek Cedit şiirinde eğitim
Education in Uzbek Jadid poems
- Tez No: 1024748
- Danışmanlar: DOÇ. DR. MURAD HALMET
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Türk Dili ve Edebiyatı, Turkish Language and Literature
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Kastamonu Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
XX. asrın başlarında Türkistanlı aydınlar, Gaspıralı İsmail Bey'in Kırım'da başlattığı“Dilde, Fikirde, İşte Birlik”öğretisini Türkistan'da (Özbekistan) tatbik etmeye başlamışlardır. Tarihe“Ceditçilik hareketi”olarak geçen bu sürecin temel amacı; her bakımdan geri kalmış Türkistan Türklüğünü aydınlatmak ve gelecekte sömürge durumundan kurtarmaktır. Eğitim, matbuat, dil, edebiyat ve siyaset gibi alanlarda faaliyet gösteren Özbek Ceditçi aydınlar; dergiler ve gazeteler çıkarmış, çağdaş Batı edebiyatı türlerini Özbek edebiyatına tanıtmışlardır. Özellikle açılmasına vesile oldukları“Usul-i Cedit”mekteplerinde çocukların, dinî bilimlerin yanı sıra modern bilimlerle de yetişmesini hedeflemişlerdir. Bu girişimlerin temel amacı, gelecekte ülkeyi Rus sömürgeciliğinden kurtarıp yönetecek millî kadroları oluşturmaktır. Türkistanlıları bilinçlendirmek adına tüm imkânları kullanan aydınlar; gazete yazıları, eğitici piyesler ve edebiyattan faydalanmışlardır. Sosyal temalı birçok hikâye, roman ve şiir kaleme alan yazarlar, Usul-i Cedit sisteminin üstünlüklerini halka anlatmak için şiiri yoğun bir şekilde kullanmışlardır. Ceditçi şairlerin eğitim konulu şiirleri, Türkistan toplumundaki aksaklıkları ve olumsuz atmosferi yansıtmaktadır. Bu şiirlerde incelenen başlıca konular şunlardır: cehalete karşı mücadele, öz eleştiri, bilime rağbet, çocukların okutulması, varlıklı kişilerin paralarını eğitim yerine düğün, eğlence ve cenaze gibi merasimlere harcaması, dünya malına düşkünlük, halkın tembelliği, kız çocuklarının okutulmaması, çocukların edep ve bilimden yoksun büyümesi ve Ruslar tarafından Türkçenin (Çağatay/Özbek Türkçesi) aşağılanması. Ceditçi şairler, bu sorunların çözümü için Türkistan'da topyekûn bir eğitim seferberliğinin başlatılmasını, yeni usul mekteplerin yaygınlaştırılmasını, millî dile sahip çıkılmasını, İslam'ın temel prensiplerine bağlı kalınmasını, zenginlerin eğitime yatırım yapmasını, kimsesiz ve yetimlerin desteklenmesini, rüşvetin ortadan kaldırılmasını, fikir birliğinin sağlanmasını, verilen sözlere sadık kalınmasını ve ilim alanındaki sorunlara kalıcı çözümler üretilmesini savunmuşlardır.
Özet (Çeviri)
At the beginning of the 20th century, intellectuals began to implement the doctrine of“Unity in Language, Thought and Action”initiated by Ismail Gasprinsky in Crimea, in Turkestan (Uzbekistan). The fundamental goal of this movement, which went down in hist“Jadidism,”was to enlighten the Turkestani Turks, who had fallen behind in every aspect and to save them from colonial status in the future. Operating in fields such as education, press, language, literature and politics. Uzbek Jadid intellectuals published journals and newspapers and introduced contemporary Western literary genres to Uzbek literature. In particular, through the“Usul-I Jadid”schools they helped establish, they aimed to raise children with modern sciences alongside religious studies. The primary objective of these initiatives was to build the national cadres who would save the country from Russian colonialism and govern it in the future. Utilizing every available means to raise awareness among Turkestanis, these intellectuals made use of newspaper articles, educational plays and literature. Having penned numerous socially themed stories, novels and poems, the writers heavily utilized poetry to explain the advantages of the Usul-i Jadid system to the public. The education themed poems of Jadid poets reflect the shortcomings and negative atmosphere within Turkestani society. The main topics analyzed in these poems include: the struggle against ignorance, self-criticism, interest in science, the education of children, wealthy individuals spending their money on ceremonies like weddings, entertainment and funerals instead of education, obsession with worldly goods, the laziness of the public, the lack of education for girls, children growing up devoid of manners and science and the degradation of the Turkish language (Chagatai/Uzbek Turkish) by the Russians. To resolve these issues, Jadid poets advocated for: Initiating an all-out educational mobilization in Turkestan, expanding the new-method schools, protecting the national language, remaining committed to the core principles of Islam, supporting orphans and the needy, eliminating bribery, ensuring unity of thought, remaining loyal to promises made, producing permanent solutions to problems in the field of science.
Benzer Tezler
- Özbek cedit edebiyatı eserlerinde 'cedit – kadim' görüş çatışmalarının yansımaları: Mahmud Hoca Behbudi, Abdürrauf Fıtrat ve Abdülhamid Çolpan eserleri örneğinde
On new Uzbek literature work (jadid - ancient) view, conflict of perfections: Prof Mahmud Behbudi, Abdürrauf Fıtrat ve Abdülhamid Çolpan works examples
ABDUL FATAH RASOOLY
Yüksek Lisans
Türkçe
2015
Türk Dili ve EdebiyatıMuğla Sıtkı Koçman ÜniversitesiÇağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. ALİ ABBAS ÇINAR
- Özbek cedit edebiyatında hacı muin ve tiyatro eserleri
Haci muin and theater works in Uzbek jadid literature
DERLİHAN BORA
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
Türk Dili ve EdebiyatıAtatürk ÜniversitesiÇağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Ana Bilim Dalı
PROF. DR. HÜSEYİN BAYDEMİR
- Özbek Cedit Edebiyatında Cedit Metaforları
Jadid Metaphors in Uzbek Jadid Literature
TÜRKAN YALÇINKAYA
Doktora
Türkçe
2025
Türk Dili ve EdebiyatıAnkara ÜniversitesiÇağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Ana Bilim Dalı
PROF. DR. AYNUR ÖZ ÖZCAN
- Cedit Hareketi sürecinde Özbek yazı dili
Uzbek written language in the process of the Jadid Movement
MUSTAFA GÜLER
Doktora
Türkçe
2022
Türk Dili ve EdebiyatıSivas Cumhuriyet ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. BİLÂL YÜCEL
- Ayna dergisinin Özbek Türklerinin modernleşmesindeki rolü
Role of the journal Ayna in modernization of Uzbek Turks
SİNEM KÜÇÜKAĞAOĞLU TUNÇ
Doktora
Türkçe
2020
Türk Dili ve EdebiyatıEge ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ŞERİFE ÇAĞIN
PROF. DR. YAVUZ AKPINAR