Melen havzası örneğinde taşkın risk algısı ve duyarlılık haritalamasının mekansal planlama bağlamında değerlendirilmesi
An assessment of flood risk perception and susceptibility mapping in the context of spatial planning: The case of the Melen basin
- Tez No: 1024805
- Danışmanlar: DOÇ. DR. TÜLAY ERBESLER AYAŞLIGİL
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Şehircilik ve Bölge Planlama, Urban and Regional Planning
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Yıldız Teknik Üniversitesi
- Enstitü: Fen Bilimleri Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Şehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Şehir Planlama Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu tez çalışması, Melen Havzası örneğinde taşkın riskinin mekânsal planlama süreçleriyle ilişkisini bütüncül bir yaklaşımla ele almakta ve taşkın duyarlılığının belirlenmesinde çok kaynaklı veri entegrasyonuna dayalı bir model önermektedir. Çalışmanın temel amacı, Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) ortamında uzman görüşlerine dayalı Analitik Hiyerarşi Süreci (AHP) ve istatistiksel yöntemlerini birlikte kullanarak taşkın duyarlılık analizlerinin doğruluğunu artırmak ve elde edilen sonuçları mekânsal planlama kararlarıyla ilişkilendirmektir. Çalışma kapsamında literatür sentezi bölümünde, taşkın risk yönetimi ve mekânsal planlama ilişkisi, Türkiye'deki yasal ve kurumsal çerçeve ile değerlendirilmiştir. Ayrıca taşkın duyarlılığını etkileyen hidrolojik, topoğrafik, jeolojik, toprak ve arazi kullanım faktörleri sistematik olarak analiz edilmiştir. Bu çerçeve, modelin teorik temelini oluşturmaktadır. Materyal ve yöntem bölümünde, Melen Havzası çalışma alanı olarak seçilmiş; havzanın fiziki, iklimsel ve hidrolojik özellikleri detaylandırılmıştır. Sayısal CBS veri tabanı, taşkın envanteri ve sosyo-mekânsal veri kaynakları kullanılarak analiz gerçekleştirilmiştir. Nicel analizlerde AHP yöntemi ile uzman görüşlerine dayalı kriter ağırlıkları belirlenmiş, istatistiksel yöntemler ile taşkın olaylarının mekânsal dağılımı istatistiksel olarak modellenmiştir. Ayrıca nitel araştırma kapsamında muhtar görüşmeleri üzerinden elde edilen yerli bilgiler tematik analiz yöntemiyle değerlendirilmiştir. Araştırma bulguları, farklı yöntemlerle üretilen taşkın duyarlılık haritalarının benzer mekânsal örüntüler sergilediğini ve hem uzman görüşüne dayalı AHP hem de istatistiksel yöntemlerin güvenilir sonuçlar ürettiğini göstermiştir. Faktör ağırlıkları incelendiğinde topoğrafik ve hidrolojik değişkenlerin taşkın oluşumunda belirleyici olduğu, uzman değerlendirmeleri ile istatistiksel analizlerin büyük ölçüde örtüştüğü belirlenmiştir. Muhtar görüşmelerinden elde edilen yerel ve yerli bilgi de taşkın nedenleri, riskli alanlar ve arazi kullanımına ilişkin gözlemleriyle model sonuçlarını destekleyerek bilimsel analizlerin doğrulanmasına katkı sağlamıştır. Mekânsal planlama analizleri sonucunda ise mevcut çevre düzeni planları ile bazı köy yerleşik alanlarının orta ve yüksek taşkın duyarlılığına sahip bölgeler içerisinde kaldığı belirlenmiş; mevcut planlama yaklaşımında taşkın riskinin mekânsal karar süreçlerine yeterli düzeyde yansıtılmadığı görülmüştür. Bu durum, afet risk azaltımı ilkelerinin planlama süreçlerine daha güçlü biçimde entegre edilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. Tartışma ve sonuç bölümünde, yerel bilgi ile desteklenen veri temelli modellerin planlama süreçlerinde daha uygulanabilir sonuçlar ürettiği vurgulanmış, taşkın duyarlılık haritalarının yalnızca teknik analiz aracı değil, aynı zamanda mekânsal planlama kararlarının geliştirilmesinde kullanılabilecek stratejik bir planlama girdisi olduğunu göstermektedir.
Özet (Çeviri)
This thesis examines the relationship between flood risk and spatial planning processes using a holistic approach, focusing on the Melen Basin, and proposes a model based on the integration of multi-source data for determining flood susceptibility. The primary objective of this study is to enhance the accuracy of flood susceptibility analyses by combining the Analytic Hierarchy Process (AHP) with statistical methods, based on expert opinions, within a Geographic Information System (GIS) environment, and to link the results obtained to spatial planning decisions. In the literature review section of this study, the relationship between flood risk management and spatial planning was evaluated within the context of Turkey's legal and institutional framework. In addition, the hydrogeological, topographic, geological, soil, and land-use factors influencing flood susceptibility were systematically analyzed. This framework forms the theoretical basis of the model. In the Materials and Methods section, the Melen Basin was selected as the study area; the basin's physical, climatic, and hydrological characteristics are described in detail. The analysis was conducted using a digital GIS database, a flood inventory, and socio-spatial data sources. In the quantitative analyses, criterion weights based on expert opinions were determined using the AHP method, and the spatial distribution of flood events was statistically modeled using statistical methods. In addition, the local information obtained through interviews with village heads as part of the qualitative research was analyzed using thematic analysis. The findings demonstrated that flood susceptibility maps produced using different methods exhibited similar spatial patterns, and that both the expert-based Analytic Hierarchy Process (AHP) and statistical methods generated reliable and consistent results. The comparison of factor weights indicated that topographic and hydrological variables were the primary determinants of flood occurrence, while expert judgments and statistical analyses showed a high degree of agreement. Furthermore, local and indigenous knowledge obtained through interviews with village heads supported the model outputs by providing consistent observations on the causes of flooding, flood-prone areas, and land-use changes, thereby contributing to the validation of the scientific models. The spatial planning analysis revealed that some existing environmental plans and village settlement areas are located within zones of moderate to high flood susceptibility. These findings indicate that flood risk has not yet been adequately incorporated into spatial planning decisions and highlight the need for a stronger integration of disaster risk reduction principles into planning processes. The discussion and conclusion emphasized that data-driven models supported by local knowledge provide more practical and applicable outcomes for planning processes. The study also demonstrated that flood susceptibility maps should be regarded not only as technical analytical tools but also as strategic planning inputs that can support more resilient and risk-informed spatial planning decisions.
Benzer Tezler
- Sürdürülebilir yağış suyu tesislerinin projelendirilmesi; Meles Havzası örneğinde bir uygulama
Designing sustainable rainwater facilities; an application in the case of the Meles Basin
DAMLA GÜÇLÜ
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
Peyzaj MimarlığıEge ÜniversitesiPeyzaj Mimarlığı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ŞERİF HEPCAN
- Nutrient export coefficient modelling of the Melen watershed using estimated retention in the water body
Su kütlesindeki tahmini alıkonum katsayısı kullanılarak Melen havzasına ait besin maddesi taşınım katsayılarının modellenmesi
MUHAMMED ERNUR AKINER
Doktora
İngilizce
2012
Çevre MühendisliğiBoğaziçi Üniversitesiİnşaat Mühendisliği Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ATİLLA AKKOYUNLU
- A comprehensive assessment on various impacts of climate change in Western Black Sea and Euphrates-Tigris basins, Turkey
Türkiye'nin Batı Karadeniz ve Dicle-Fırat havzalarında iklim değişikliğinin muhtelif tesirlerinin geniş kapsamlı değerlendirilmesi
MUSTAFA NURI BALOV
Doktora
İngilizce
2019
İnşaat Mühendisliğiİstanbul Teknik Üniversitesiİnşaat Mühendisliği Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ABDÜSSELAM ALTUNKAYNAK
- Büyük melen nehri havzasında peyzaj onarımı ve yönetim stratejilerinin geliştirilmesi
Development of landscape restoration and management strategy in büyük melen river basin
ELİF GÜLERYÜZ
Yüksek Lisans
Türkçe
2016
Peyzaj MimarlığıDüzce ÜniversitesiPeyzaj Mimarlığı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. OSMAN UZUN
- Erken Hristiyan ve ilk Bizans resim ve kabartma sanatında kaynak ve okullar (2 cilt)
Sources and school of painting and sculpture during the early Christian and first Byzantine period
AHMET MEHMET KİPMEN