Diyanet İşleri Başkanlığı hutbelerinde (2015-2024)iktisadi söylem: İslam iktisadı tartışmaları bağlamında bir içerik analizi
Economic discourse in the khutbahs of the Presidency of Religious Affairs (2015–2024): A content analysis in the context of Islamic economics debates
- Tez No: 1025506
- Danışmanlar: PROF. DR. MUSTAFA MACİT
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Sosyoloji, Din, Ekonomi, Sociology, Religion, Economics
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Atatürk Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Din Sosyolojisi Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
İslam iktisadı, son yarım yüzyılda modern iktisadi paradigmanın ürettiği kriz ve eşitsizliklere karşı, normatif ve ahlaki bir alternatif olarak küresel ölçekte tartışılmaktadır. Söz konusu tartışmaların açık ya da örtük ideallerinden biri bu tartışmalar içerisinde şekillenen bir ahlak ve zihniyetin toplumsallaşması olsa gerektir. Teorik düzeyde üretilmeye çalışıldığı kadar çeşitli pratik uzanımlarının da gündemde olduğu bir dönemde, bu idealin gerçekleşme yollarından biri de yaygın din eğitimi araçlarından biri olan hutbedir. Bu araştırma, Diyanet İşleri Başkanlığı (DİB) tarafından 2015-2024 yılları arasında Türkiye genelinde irad edilen hutbelere yansıyan iktisadi içeriği, seküler iktisat ve İslam iktisadının temel ilkeleri ekseninde analiz etmeyi amaçlamaktadır. Araştırma kapsamında, Diyanet'in resmî arşivinden“amaçlı örneklem”yöntemiyle seçilen, ilgili yıllarda bayram günlerinde ve her hafta Cuma günü irad edilen, 534 hutbe, nitel araştırma yöntemlerinden betimsel içerik analizi tekniği ile incelenmiştir. Elde edilen veriler;“Sosyal Dayanışma ve Yardımlaşma”,“Emek ve Kazanç”,“Finansal İşlemler”ve“Tüketim ve Tasarruf”olmak üzere dört ana tema altında tasnif edilerek analiz edilmiştir. Veriler, hutbe söyleminde zekât, sadaka ve infak gibi sosyal dayanışma eksenli kavramların belirgin bir ağırlığa sahip olduğunu; buna karşılık faizsiz finans ve kurumsal İslam iktisadı mekanizmalarına dair söylemin sınırlı kaldığını göstermektedir. Tüketim ahlakının“israf kanaat–şükür”üçgeninde teolojik bir zemine oturtulduğu; emek ve helal kazanç vurgusunun ise modern“homo economicus”anlayışına karşı ahlaki bir“homo islamicus”inşa etme amacı taşıdığı tespit edilmiştir. Sonuç olarak hutbelerin, mevcut ekonomik sorunlara karşı sistemik bir analizden ziyade, bireysel dindarlık ve hayırseverlik üzerinden bir“kardeşlik ekonomisi”kurguladığı; ancak katılım finansı gibi güncel pratiklerin toplumsal meşruiyetini sağlama potansiyelini henüz yeterince değerlendiremediği görülmüştür.
Özet (Çeviri)
Over the past half-century, Islamic economics has been globally debated as a normative and ethical alternative to the crises and inequalities generated by the modern economic paradigm. A primary objective of these debates is the socialization of the specific morality and mindset they cultivate. In an era where both theoretical frameworks and practical applications are increasingly prominent, the khutba —a key instrument of widespread religious education— serves as a vital medium for realizing this ideal. This research aims to analyze the economic content of khutbas delivered across Turkey by the Presidency of Religious Affairs (DİB) between 2015 and 2024, evaluated through the lens of secular and Islamic economic principles. Utilizing a qualitative approach, the study examines 534 khutbas—selected via purposeful sampling from the DİB's official archives—through descriptive content analysis. The data were categorized into four main themes:“Social Solidarity and Cooperation,”“Labor and Earnings,”“Financial Transactions,”and“Consumption and Savings.”The findings reveal that while social solidarity concepts like zakat, sadaqah, and infaq hold significant weight, the discourse regarding interest-free finance and institutional Islamic economic mechanisms remains limited. Consumption ethics are theologically grounded in the triad of“waste–contentment–gratitude,”while the emphasis on halal earnings seeks to construct a moral“homo islamicus”in opposition to the modern“homo economicus.”Consequently, rather than providing systemic analysis, these khutbas construct a“brotherhood economy”rooted in individual piety, yet they underutilize their potential to provide social legitimacy for contemporary practices such as participation finance.
Benzer Tezler
- Diyanet İşleri Başkanlığı hutbelerinin Gordon Allport'un ön yargı teorisi çerçevesinde değerlendirilmesi (2015-2024)
Analysing of the sermons of the Presidency of Religious Affairs within the framework of Gordon Allport's prejudice theory (2015-2024)
ZEYNEP YAMAÇ
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
DinBartın ÜniversitesiFelsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ NİHAL İŞBİLEN
- Teolojik siyasa: Türkiye Diyanet İşleri Başkanlığı söylemlerinde Carl Schmitt terminolojisi
Theological poli̇ty: Carl Schmitt's terminology in the discourses of The Directorate of Religious Affairs
SİNAN SARI
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
Siyasal Bilimlerİstanbul Yeni Yüzyıl ÜniversitesiSiyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ HÜDAYİ SAYIN
- Hakkâri İl Müftülüğü hutbelerinde kullanılan hadislerin tahric ve tahlili (2015-2016)
Narrates and analysis of the hadiths used on fridays from Hakkâri province (2015-2016)
EMRULLAH ŞİN
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
DinŞırnak ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ MEHMET SAİT UZUNDAĞ
- Diyanet İşleri Başkanlığının yayımladığı hutbelerde yer alan hadislerin tahric ve değerlendirilmesi (2015-2018 yılları)
Included in the sermons published by the Presidency of Religious Affairs include and evaluation of the hadiths (2015-2018)
FEVZİYE İNCEDAL
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
DinGaziantep ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. RECEP ASLAN
- Pierre Bourdieu kavramları üzerinden cuma hutbelerinin analizi
Analysis of friday sermons in terms of Pierre Bourdieu's notion
ELVAN ECEM İŞAL
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
DinÇanakkale Onsekiz Mart ÜniversitesiFelsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ ABDULLAH ALPEREN