Edebi bir metnin yapay zekâ ile görselleştirilmesi: Göğüdelen adam
Visualizing a literary text via artificial intelligence: The Papalagi
- Tez No: 1025724
- Danışmanlar: PROF. DR. YASEMİN ERKAN YAZICI
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Mimarlık, Architecture
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Kültür Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Mimarlık Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Mimari Tasarım Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Edebi metinler, mekâna dair zengin ve çok katmanlı betimlemeler barındırmasına rağmen, bu betimlemelerin somut bir görsel karşılığı çoğunlukla okuyucunun hayal gücüne bırakılmıştır. Günümüzde yapay zekâ destekli görsel üretim araçlarının hızla gelişmesi, metin ile görsel arasında yeni bir temsil zemini kurma olanağı sunmaktadır. Edebi bir metindeki mekân tasvirlerinin bu araçlarla nasıl görselleştirilebileceği sorusu, araştırmanın çıkış noktasını oluşturmaktadır. Bu tez çalışması, edebi bir metinde yer alan mekân tasvirlerinin yapay zekâ destekli görsel üretim araçları aracılığıyla nasıl görselleştirilebileceğini incelemektedir. Çalışmanın temel amacı, yazılı metinden görsel temsile geçiş sürecinin mimarlık disiplini açısından nasıl okunabileceğini ortaya koymaktır. Bu doğrultuda, Erich Scheurmann tarafından derlenen Göğü Delen Adam adlı eser hem yoğun mekân tasvirleri hem de modern yaşam ve modern mimarlığa yönelik eleştirel bakış açısı taşıması nedeniyle çalışma kapsamında incelenmek üzere seçilmiştir. Özellikle kitabın“Taştan Kutular, Taş Yarıklar, Yine Taştan Adalar ve Bunların Arasında Kalanlara Dair”başlıklı ikinci bölümü, yoğun mekânsal betimlemeler içermesi nedeniyle araştırmanın odak bölümünü oluşturmaktadır. Araştırma, nitel araştırma yöntemleri arasından içerik analizi yaklaşımı referans alınarak kurgulanmıştır. Çalışma kapsamında kitapta yer alan on altı farklı mekân tasviri analiz edilmiş; bu pasajlardan hareketle yapay zekâ destekli görsel üretimler gerçekleştirilmiştir. Metinlerden elde edilen mekânsal veriler doğrultusunda hazırlanan promptlar aracılığıyla DALL·E, Midjourney ve Gemini olmak üzere üç farklı yapay zekâ görsel üretim motoru kullanılmıştır. Aynı metinsel anlatının farklı yapay zekâ modelleri tarafından nasıl yorumlandığı karşılaştırmalı biçimde değerlendirilmiştir. Çalışmada yapay zekâ, yalnızca görsel üreten teknik bir araç olarak değil; edebi metinleri yorumlayan ve mekânsal anlatıyı görünür kılan deneysel bir temsil ortamı olarak ele alınmıştır. Aynı metinsel girdinin farklı yapay zekâ motorlarında farklı atmosferler, ölçek ilişkileri, malzeme yorumları ve mekânsal algılar üretmesi, yapay zekâ destekli temsil araçlarının edebi metinlerin mimari okumasındaki potansiyelini ortaya koymaktadır. Bununla birlikte çalışma, yapay zekâ üretimlerinin yalnızca estetik çıktılar olarak değerlendirilmemesi gerektiğini; bu üretimlerin metnin taşıdığı eleştirel içeriği (bu çalışmada modern mimarlığa yönelik eleştirileri) de görünür kılan araçlar olarak okunabileceğini savunmaktadır. Araştırma sonucunda, yapay zekâ destekli görselleştirme araçlarının edebi metinlerdeki mekân tasvirlerini somutlaştırma ve görünür kılma konusunda önemli bir potansiyele sahip olduğu görülmüştür. Özellikle insan ölçeği, yabancılaşma, yoğunluk, tekrar, kontrol ve doğadan kopuş gibi metinde geçen eleştirel temalar, üretilen görseller aracılığıyla güçlü mekânsal anlatılara dönüşmektedir. Çalışma, mimari temsilin yalnızca tasarımın sunumu için değil, aynı zamanda edebi metinlerin görsel yorumu için de kullanılabileceğini ortaya koymaktadır. Bu yönüyle tez, mimarlık, edebiyat ve yapay zekâ kesişiminde disiplinlerarası yeni bir yöntemsel yaklaşım önermektedir.
Özet (Çeviri)
Although literary texts contain rich and multilayered descriptions of space, the concrete visual counterpart of these descriptions has largely been left to the reader's imagination. The rapid development of AI-assisted visual generation tools today offers the possibility of establishing a new ground of representation between text and image. The question of how spatial descriptions in a literary text can be visualized through these tools constitutes the starting point of this research. This thesis examines how spatial descriptions found in a literary text can be visualized through AI-assisted visual generation tools. The main aim of the study is to reveal how the process of transition from written text to visual representation can be read from the perspective of the discipline of architecture. In this respect, The Papalagi, compiled by Erich Scheurmann, was selected for examination within the scope of the study due to both its dense spatial descriptions and its critical perspective toward modern life and modern architecture. In particular, the book's second chapter, titled“On Stone Boxes, Stone Crevices, Stone Islands Again, and What Lies Between Them,”constitutes the focal section of the research, as it contains dense spatial descriptions. The research is structured with reference to the content analysis approach among qualitative research methods. Within the scope of the study, sixteen different spatial descriptions in the book were analyzed, and AI-assisted visual generations were carried out based on these passages. Through prompts prepared in line with the spatial data obtained from the texts, three different AI visual generation engines (DALL·E, Midjourney, and Gemini) were used. The way in which the same textual narrative was interpreted by different AI models was evaluated comparatively. In this study, artificial intelligence is treated not merely as a technical tool that produces images, but as an experimental medium of representation that interprets literary texts and renders spatial narrative visible. The fact that the same textual input produces different atmospheres, scale relationships, material interpretations, and spatial perceptions across different AI engines reveals the potential of AI-assisted representation tools in the architectural reading of literary texts. Moreover, the study argues that AI-generated outputs should not be evaluated merely as aesthetic products; rather, they can be read as tools that also render visible the critical content carried by the text—in this study, critiques directed at modern architecture. As a result of the research, it has been observed that AI-assisted visualization tools possess significant potential for concretizing and rendering visible the spatial descriptions found in literary texts. In particular, critical themes present in the text (such as human scale, alienation, density, repetition, control, and disconnection from natüre) are transformed into powerful spatial narratives through the generated images. The study demonstrates that architectural representation can be used not only for the presentation of design but also for the visual interpretation of literary texts. In this respect, the thesis proposes a new interdisciplinary methodological approach at the intersection of architecture, literature, and artificial intelligence.
Benzer Tezler
- Göstergebilimsel Bir Yaklaşımla Rüzgâr Gibi Geçti'de Mekânın Temsili: Roman, Film ve Yapay Zekâ Karşılaştırması
“Spatial Representation in Gone with the Wind: A Semiotic Comparison of the Novel, the Film, and Artificial Intelligence”
NİSA BÜŞRA BAYAT
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
İç Mimari ve Dekorasyonİstanbul Kültür Üniversitesiİç Mimarlık ve Çevre Tasarımı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. YASEMİN ERKAN YAZICI
- Yazın çevirisinde çevirmen ve makine çevirisi üzerine eleştirel bir karşılaştırma:“To Kıll a Mockıngbırd”örneği
A critical comparison of translator and machine translation in literary translation: The case of“To Kill a Mockingbird”
MERYEM CANSU AŞKIN
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
Mütercim-TercümanlıkSakarya ÜniversitesiÇeviribilim Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. HALİL İBRAHİM BALKUL
- A comparative analysis of Google's Gemini and humantranslation in terms of Vinay and Darbelnet'stranslation procedures: The case of Peter Pan
Google Gemini ve insan çevirisinin Vinay ve Darbelnet'in çeviri yöntemleri açısından karşılaştırmalı analizi: Peter Pan örneği
MUSTAFA MELİH GÜÇLÜ
Yüksek Lisans
İngilizce
2026
Mütercim-TercümanlıkAtılım ÜniversitesiMütercim Tercümanlık Ana Bilim Dalı
PROF. DR. NÜZHET BERRİN AKSOY
- Metalepsis tipolojileri ve Türk edebiyatında metalepsisin seyri
Metalepsis typologies and the progress of metalepsis in Turkish literature
FATIMA ERTÜRK
Doktora
Türkçe
2021
Türk Dili ve EdebiyatıEge ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. FAZLI GÖKÇEK
- İbrahim Hanîf'in Risâle-i Esmâ-i Nebî'si (İnceleme-metin)
İbrahim Hanîf's Risâle-i Esmâʾ-i Nebî (Analysis and transliteration)
ESMA SAYLAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
Türk Dili ve EdebiyatıFırat ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. BAHİR SELÇUK