Anadolu Selçuklu tezyinatında düğüm motifinin ikonografisi
The iconography of the knot motif in Anatolian Zeljuk ornamentation
- Tez No: 971370
- Danışmanlar: PROF. NAİLE RENGİN OYMAN
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Güzel Sanatlar, Fine Arts
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Süleyman Demirel Üniversitesi
- Enstitü: Güzel Sanatlar Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Geleneksel Türk Sanatları Ana Sanat Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışmada, Anadolu Selçuklu dönemine ait mimari ve küçük sanat eserlerinde yer alan düğüm motifinin ikonografik açıdan analizi yapılmıştır. Bu dönemde sanat eserlerinde yer alan düğüm motiflerinin figüratif kaynaklarını inceleyerek, motiflerin özellikle ejder figürü ile olan sembolik ve ikonografik ilişkisini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Motifin kullanım amacı, sembolik anlamları ve çıkış kaynağı irdelenmiş; Gök Tanrı inancı, mitolojik unsurlar ve ejder figürünün düğümle birleşimi çerçevesinde yorumlanmıştır. Araştırmada, nitel ikonografik çözümleme yöntemi kullanılarak başta mimari bezemeler, mezar taşları ve el yazmaları olmak üzere çeşitli sanat eserleri üzerinden düğüm motiflerinin biçimsel ve anlam yönleri değerlendirilmiştir. Düğüm motifinin Selçuklu inanç sistemleriyle ilişkisi kurulmuş, mimari yapılardaki koruyucu işlevi ve günlük eşya üzerindeki şifa beklentisi değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular, düğüm motiflerinin yalnızca geometrik bir süsleme öğesi değil, aynı zamanda tılsımsal ve kozmolojik anlamlar taşıyan figüratif unsurlar olabileceğini göstermektedir. Özellikle ejder figürünün gövdesinde oluşturduğu kıvrımlı yapının stilize edilmiş hali olarak yorumlanan düğüm motifleri, erken dönem Türk mitolojisi ve inanç sistemlerinde yer alan sembollerle paralellik göstermektedir. İslamiyet'e geçiş sonrası stilize biçimlerde sürdürülen motifin, Beylikler döneminde yaygınlaştığı, Osmanlı'da ise sınırlı ölçüde devam ettiği görülmüştür. Bu bağlamda, düğüm motifi evrensel sembollerden biri olarak, sanat tarihinde önemli bir yer tutmaktadır. Bu bağlamda, literatürde çoğunlukla zencirek ya da geçme motifleri olarak anılan desenlerin ejder figürüne dayalı sembolik anlamları ilk kez bu çalışma kapsamında sistematik olarak değerlendirilmiştir. Bu yönüyle tez, Anadolu Selçuklu sanatında figüratif ikonografinin yeniden okunmasına katkı sunmaktadır. Elde edilen veriler doğrultusunda, düğüm motifinin sadece süsleme amacıyla değil; koruma, şifa, bolluk ve süreklilik gibi anlamlarla yüklü bir sembol olarak sanat eserlerinde kullanıldığı sonucuna ulaşılmıştır.
Özet (Çeviri)
This study analyzes the knot motif found in architectural and minor art objects from the Anatolian Seljuk period through an iconographic perspective. It aims to investigate the figurative origins of these motifs and to reveal their symbolic and iconographic connection particularly with the dragon figure. The purpose, symbolic meanings, and origins of the motif are examined within the framework of the Sky God belief, mythological elements, and the combination of the knot with the dragon figure. Using a qualitative iconographic analysis method, the study evaluates the formal and semantic aspects of knot motifs across various artworks, including architectural ornaments, tombstones, and manuscripts. The findings suggest that the knot motif is not merely a decorative geometric pattern but also a figurative element bearing talismanic and cosmological meanings. The motifs, interpreted as stylized forms of the curved structure formed by the dragon's body, show parallels with symbols from early Turkish mythology and belief systems. It is observed that the motif, although transformed into stylized forms following the adoption of Islam, became widespread during the Beyliks period and continued to a limited extent in the Ottoman era. In this context, the knot motif holds a significant place in the history of art as one of the universal symbols. This study is the first to systematically evaluate the symbolic meanings of patterns commonly referred to in the literature as zencirek or interlace motifs as deriving from the dragon figure. In this respect, the thesis contributes to a reinterpretation of figurative iconography in Anatolian Seljuk art. Based on the findings, it is concluded that the knot motif was used not only for ornamentation but also as a symbol embodying meanings such as protection, healing, abundance, and continuity.
Benzer Tezler
- Ankara Altındağ ilçesindeki 12-19.yy arası cami ve mescidlerdeki yazılar
Inscriptions in mosques and masjids between the 12th and 19th centuries In Altındağ District In Ankara
SEVBAN ESRA SARI
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
El SanatlarıNecmettin Erbakan ÜniversitesiGeleneksel Türk Sanatları Ana Sanat Dalı
DOÇ. DR. ÇİĞDEM ÖNKOL ERTUNÇ
- Anadolu Selçuklu Dönemi çinili mihraplarda tezyinat
Tiled of mihrabs decoration in the Anatolian Seljuks Period
BESTE ÇOK
Doktora
Türkçe
2018
Sanat TarihiSüleyman Demirel ÜniversitesiTürk İslam Sanatları Tarihi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. BAHATTİN YAMAN
- Anadolu Türk mimari tezyinatında sekiz kollu yıldız motifi: Osmanlı'ya kadar
Anatolian Turkish architectural decoration i̇n the eight - pointed star motifs: Up to Ottoman
HAKAN ERKAYA
Yüksek Lisans
Türkçe
2015
Sanat TarihiNecmettin Erbakan Üniversitesiİslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
PROF. DR. AHMET ÇAYCI
- Malatya Battalgazi Ulu Camii süslemeleri ve özgün tasarımlar
The decorations of Malatya Battalgazi Grand Mosque and original designs
ASLI ÜMRAN ULAŞ
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
El SanatlarıKırşehir Ahi Evran ÜniversitesiGeleneksel Türk El Sanatları Ana Sanat Dalı
PROF. DR. FİLİZ NURHAN ÖLMEZ
- XVI. yüzyıl Osmanlı mushaf tezhiplerinde kullanılan Rumi motiflerinin incelenmesi ve günümüz tezhip anlayışı ile yorumlanması
Examination of Rumi motifs used in the illuminations of XVI century Ottoman mushafs and their interpretation with today's understanding
HÜSNA KILIÇ
Sanatta Yeterlik
Türkçe
2021
El SanatlarıMimar Sinan Güzel Sanatlar ÜniversitesiGeleneksel Türk Sanatları Ana Sanat Dalı
PROF. DR. MÜNEVVER ÜÇER