Sanayi mirasından kamusal alana: Hasanpaşa Gazhanesinin dönüşümünü Lefebvre'in mekan kuramı ile okumak
From industrial heritage to public space: Teading the transformation of Hasanpaşa Gasworks through Lefebvre's theory of space
- Tez No: 971558
- Danışmanlar: PROF. DR. HATİCE KURTULUŞ AYDAL
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Sosyoloji, Siyasal Bilimler, Sociology, Political Science
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu tez, Hasanpaşa Gazhanesinin 133 yıllık tarihinde enerji üretimi, sanayi mirası ve kamusal kültürel alan gibi birbirinden farklı niteliklerini ve bu niteliklerin dönüşümünü Henri Lefebvre'in mekânın toplumsal üretimi kuramı ile bağlantılı olarak analiz etmeyi amaçlamıştır. Bu bağlamda tez Lefebvre'in kuramında mekânsal üçlü olarak adlandırılan mekân temsili (tasarlanan mekân), mekânsal pratik (algılanan mekân) ve temsil mekânı (yaşanan mekân) çerçevesinde değerlendirilmiştir. Bu sayede mekânın toplumsal yeniden üretimindeki politik, sosyal ve tarihsel dinamikler açığa çıkarılmıştır. Lefebvre'e göre mekân yalnızca yapılı çevrenin inşa edilmesi süreçlerini içeren fiziksel bir üretimden ibaret değildir. Ona göre mekân aynı zamanda toplumların egemen söylemlerini, güç ilişkilerini, üretim tarzını, gündelik hayat pratiklerini içerir, onlardan etkilenir ve onları etkiler. Lefebvre, öne sürdüğü mekânsal üçlünün her biri ile mekânın üretimini etkileyen bu unsurların farklı boyutlarını ortaya koyar. Buna göre temsil mekânı ideolojik boyutta planlamacılar, mimarlar, teknokatlar tarafından tasarlanan soyut mekândır. Mekânsal pratik yapılı fiziksel çevrenin içinde gündelik hayatın algılanışını ve düzenlenişini ifade eder. Temsil mekânı ise semboller ve imgeler yoluyla bireylerin zamana ve tarihe bağlı olarak ürettiği mekândır ve soyut bir göstergeler sistemini işaret eder. Tez boyunca mekânsal üçlünün gazhaneye uygulanabilmesi için sosyal olanın bilgisinden kavramsal olarak yararlanmaya imkân vermesi sebebiyle nitel araştırma yöntemi tercih edilmiştir. Bu bağlamda tezin verilerini arşiv belgeleri, görsel materyaller ve yarı yapılandırılmış derinlemesine görüşmeler oluşturmaktadır. Veriler kuramın temelini oluşturan mekânsal üçlünün ve tez boyunca ele alınan üç dönemin (Gazhanenin açılışı 2. Enerji ihtiyacının dönüşümü ve gazhanenin kullanımının sonlandırılması ile çöküntü alanı halinde bir sanayi siti olarak varlığını sürdürmesi 3. Kültür sanat mekânı olarak hizmet vermeye başlaması dönemselleştirmesine uygun olarak) ışığında gruplandırılmıştır. Hasanpaşa Gazhanesinin mekânın toplumsal üretimi açısından özgün yanı bir asrı geçen tarihi boyunca farklı ideolojik, politik, ekonomik, teknolojik, tarihsel ve toplumsal süreçlerden etkilenerek üretilmiş ve yeniden üretilmiş olmasıdır. Bu anlamda Osmanlı İmparatorluğu döneminde hâkim üretim örgütlenmesi, politik üstyapı ve kentsel ihtiyaçlar doğrultusunda 1892 yılında üretime başlayan gazhane 1993 yılında üretimini durdurmuş, bu tarihten sonra bir kentsel mücadele alanına dönüşerek birçok farklı aktörün katılımıyla bir dönüşüm sürecine girmiştir. Bu tez, bir sanayi mirasının kamusal alana dönüşüm hikayesini zaman-mekân ilişkiselliği içerisinde ele alarak mekânın toplumsal üretiminin farklı unsurlarını kavramaya yönelik kuramsal bir katkı sunmayı hedeflemektedir.
Özet (Çeviri)
This thesis aims to analyze the 133-year-long history of Hasanpaşa Gasworks through its varying characteristics as a site of energy production, industrial heritage, and public cultural space about Henri Lefebvre's theory of the social production of space. In this context, the study is evaluated through Lefebvre's conceptual triad—representations of space (conceived space), spatial practice (perceived space), and representational spaces (lived space). This framework allows for uncovering the political, social, and historical dynamics involved in the social reproduction of space. According to Lefebvre, space is not merely a product of physical construction processes but also embodies dominant discourses, power relations, modes of production, and everyday life practices; they shape it and, in turn, shape it. Through each element of his spatial triad, Lefebvre reveals different dimensions of these interrelated factors influencing the production of space. Accordingly, representations of space refer to the abstract, ideologically shaped space designed by planners, architects, and technocrats. Spatial practice denotes the perception and organization of everyday life within the built environment. Representational spaces are those generated by individuals through symbols and imagery, shaped by time and history, and are more difficult to detect due to their symbolic and abstract nature. In order to apply this spatial triad to the Hasanpaşa Gasworks, a qualitative research method has been adopted, as it allows for the conceptual utilization of social knowledge to apply the spatial triad to the gasworks. The thesis data comprises archival documents, visual materials, and semi-structured in-depth interviews. The findings are organized in line with the theoretical framework of the spatial triad and the three historical periods analyzed throughout the study: (1) the initial phase of gasworks' establishment; (2) the transformation of energy demand and the site's deactivation, during which it functioned as a derelict industrial zone; and (3) its recent adaptation into a cultural and artistic venue. The distinctive aspect of Hasanpaşa Gasworks in terms of the social production of space lies in its continuous (re)production over more than a century, shaped by various ideological, political, economic, technological, historical, and social processes. In this regard, the gasworks, which began operations in 1892 in line with the dominant production organization, political superstructure, and urban needs of the Ottoman Empire, ceased functioning in 1993. Since then, it has become a site of urban struggle and has undergone a transformation process involving multiple actors. This thesis seeks to offer a theoretical contribution by examining the transformation story of an industrial heritage site into a public space through the relationality of time and space, aiming to comprehend the multifaceted components of the social production of space.
Benzer Tezler
- Endüstri mirasının korunması kapsamında atıl mekanlar olarak Gazhane yapılarının dönüşümünün incelenmesi
Investigation of the transformation of gasometer buildings as installed places within the conservation of industrial heritage
SEMA NUR ALBAYRAK TAŞTEMİR
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
Mimarlıkİstanbul Sabahattin Zaim ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ BAHAR FERAH
- Kıyı dolgu alanlarının kullanım biçimi açısından değerlendirilmesi: İstanbul tarihi yarımada örneği
Evaluation of urban use in coastal land fill areas: İstanbul historical peninsula case
ŞENAY ŞAŞKO
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
Şehircilik ve Bölge Planlamaİstanbul Teknik ÜniversitesiŞehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MEHMET OCAKÇI
- Kentli hakları kapsamında kamusal alanın kullanımına yönelik katılımcı bir model önerisi
A participatory model proposal for cities, in terms of right to the city concept
EZGİ ARSLAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2014
Şehircilik ve Bölge Planlamaİstanbul Teknik ÜniversitesiDahiliye Ana Bilim Dalı
PROF. DR. AYŞE IŞIL HACIHASANOĞLU
- 18. yüzyıl sonu 19. yüzyıl başında yapılmış olan İstanbul gravürlerinin sır altı tekniğinde seramik ve çini bünye üzerine uygulanması
Application of the Istanbul engravings made in the late 18th century and early 19th century on ceramic and tile wall panels using under-glaze technique
FUNDA ERKÖYLÜ
Yüksek Lisans
Türkçe
2018
Güzel SanatlarKütahya Dumlupınar ÜniversitesiSeramik ve Cam Ana Sanat Dalı
DOÇ. DR. NUREDDİN GÜLAÇTI
- Istanbul City Hall: A case for the international style in Turkey
İstanbul Belediye Sarayı: Türkiye'de uluslararası üslup üzerine örnek çalışma
MELTEM ÇETİNEL
Yüksek Lisans
İngilizce
2017
Mimarlıkİstanbul Teknik ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MEHMET MURAT GÜL