Yapay zekânın mimaride metaforik bağlam üretimi
Generating metaphorical context in architecture through artificial intelligence
- Tez No: 972497
- Danışmanlar: DR. ÖĞR. ÜYESİ NESLİNUR HIZLI ERKILIÇ
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Mimarlık, Architecture
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Yıldız Teknik Üniversitesi
- Enstitü: Fen Bilimleri Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Mimarlık Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Bina Araştırma ve Planlama Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Son yıllarda önemli bir ivme kazanan yapay zekâ teknolojileri, yalnızca teknik problemlere çözüm üreten sistemler olmanın ötesine geçerek, kavramsal düşünme ve yaratıcı üretim süreçlerine de entegre olabilen nitelikler kazanmıştır. Bu süreçlerin yer aldığı alanlardan biri olan mimarlık disiplini yalnızca fiziksel form üretimi değil, aynı zamanda tarihsel, kültürel ve sosyal katmanları içeren çok boyutlu bir bağlam kurma pratiğidir. Bu çok katmanlı yapıda yer alan metafor, mimarın düşünce dünyasındaki soyut kavramları somutlaştırarak mekânlara dönüştürmesini sağlayan temel bir araçtır. Bu tez, mimarlıkta metaforun zihinsel süreci ve kavramsal altyapısının yapay zekâ tarafından nasıl ve ne ölçüde kurgulanabileceği, anlamlandırılabileceği, üretilebileceği ve mimari tasarıma nasıl entegre olabileceğini sorgulamaktadır. Çalışma, mimari disiplindeki tasarımın arka planında yer alan soyut ve kavramsal düşünce süreci ile günümüz seviyesindeki yapay zekâ kesişimini metaforik bağlam üretimi ekseninde ele almaktadır. Mimaride yapay zekâ araştırmaları çoğunlukla biçimsel çeşitlilik ve optimizasyona odaklanırken mimari metaforlarla oluşan bağlamın ve mimari söylemin üretiminde yapay zekâ kullanımına dair çalışma sayısı son derece sınırlıdır. Bu çalışma, yapay zekâyı salt form üretiminin ötesine taşıyarak mimari metaforların yapay zekâ üretim potansiyelini sorgulayarak mimaride yapay zekâ kullanımına ilişkin özgün bir boşluğu doldurmaktadır. Tez çalışmasında yapay zekânın gelişimi, bilişsel sistemlerle ilişkisi ve günümüzde mimarlık alanında kullanılan uygulama örnekleri incelenmiştir. Veriler üzerinden metafor üretimi gerçekleştiren üretken yapay zekâ sistemlerinin sınırları ve potansiyelleri araştırılmıştır. Bağlam, metafor ve metaforik bağlam kavramları kuramsal düzeyde ele alınmış; bu kavramların mimarlık disiplinindeki gelişimi, güncel yaklaşımlar ve mimari tasarımdaki işlevleri analiz edilmiştir. Bu kapsamda mimari metaforların irdelenmesinde nitel ve nicel değerlendirmelerle hibrit şekilde sistematik bir analiz yöntem süreci sunan Metafor Analiz Kartı (MAK) geliştirilmiştir. Çalışma kapsamında Daniel Libeskind'in Berlin Yahudi Müzesi tasarımı, mimarlık tarihinde güçlü bir metaforik anlatı örneği olarak bu yöntemle sistematik bir şekilde analiz edilerek yapay zekâ uygulamalarında kullanılmak üzere referanslar elde edilmiştir. Referanslar doğrultusunda yapılan deneysel uygulamalar ile yapay zekânın mimari metafor üretimi ve mimari bağlam oluşumu sorgulanmıştır. Deneysel uygulamalar neticesinde yapay zekâ ile üretilen mimari metafor önerileri; metafor haritalaması, sınıflandırılması ve metaforik bağlam yönünden analiz edilerek anlatı gücü, bağlamsal uyum, biçimsel bütünlük, kavramsal tutarlılıklar değerlendirilmiş ve referans tasarımla karşılaştırmalı bulgular ortaya konmuştur. Tezin sonunda, yapay zekânın belirli sınırlar dahilinde mimarın düşünsel süreçlerine kavramsal katkılar sunabilecek bir ortak olarak ele alınabileceği sonucuna varılmıştır. Çalışma günümüz yapay zekâsı ile mimari tasarımın yaratıcı yönüne yeni bir bakış sunarken; gelecekte yapılacak yeni çalışmalara ilişkin zihinsel bir zemin hazırlamaktadır.
Özet (Çeviri)
In recent years, artificial intelligence (AI) technologies have gathered remarkable momentum, advancing beyond systems that merely resolve technical problems to become capable of integrating with processes of conceptual thought and creative production. Architecture—one of the domains in which these processes are manifest—is not only concerned with the generation of physical form, but also with establishing a multidimensional context that encompasses historical, cultural, and social layers. Within this multilayered construct, metaphor serves as a fundamental instrument that enables architects to transform abstract concepts within their intellectual realm into spatial entities. This thesis interrogates how, and to what extent, the mental process and conceptual infrastructure of metaphor in architecture can be constructed, interpreted, generated, and ultimately integrated into architectural design by AI. It frames the intersection between the abstract, conceptual design thinking intrinsic to the discipline and contemporary AI along the axis of metaphorical context production. Whereas AI research in architecture has largely focused on formal variation and optimisation, investigations into AI's role in generating context and architectural discourse through metaphors remain exceedingly limited. By extending AI beyond mere form‐making and probing its capacity to produce architectural metaphors, the present study fills a distinctive gap in the literature on AI within architecture. The thesis reviews the evolution of AI, its relationship to cognitive systems, and current architectural applications. It explores the limits and potentials of generative AI systems that create metaphors from data. The notions of context, metaphor, and metaphorical context are examined theoretically; their development within architectural history, contemporary approaches, and functions in design are analysed. In this context, the Metaphor Analysis Card (MAC) has been developed, offering a systematic hybrid analytical process for the examination of architectural metaphors through both qualitative and quantitative assessments. Applying this method, Daniel Libeskind's Jewish Museum Berlin—an exemplary case of potent metaphorical narrative—is systematically analysed to obtain references for AI applications. Experimental studies based on these references interrogate AI's capacity for generating architectural metaphors and forming architectural context. The resulting AI‑generated metaphor proposals were evaluated through metaphor mapping, classification, and analysis of metaphorical context, assessing narrative strength, contextual coherence, formal integrity, and conceptual consistency, and were compared with the reference design. The study concludes that AI, within certain boundaries, can be regarded as a collaborator capable of offering conceptual contributions to the architect's cognitive processes. While furnishing a fresh perspective on the creative dimension of architectural design in conjunction with contemporary AI, it also lays an intellectual groundwork for future research.
Benzer Tezler
- Bodily experience and spatial thinking in architectural design process
Mimari tasarım sürecinde bedensel deneyim ve uzamsal düşünme
SEMA ALAÇAM
Doktora
İngilizce
2014
Mimarlıkİstanbul Teknik ÜniversitesiBilişim Ana Bilim Dalı
PROF. DR. GÜLEN ÇAĞDAŞ
- Estimating metabolic flux variability with machine learning
Metabolik akış değerlerinin makine öğrenmesi ile tahmini
BARIŞ CAN
Yüksek Lisans
İngilizce
2025
Bilgisayar Mühendisliği Bilimleri-Bilgisayar ve Kontrolİstanbul Teknik ÜniversitesiBilgisayar Mühendisliği Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ALİ ÇAKMAK
- Avangart tasarım süreci için kent morfolojisi kısıtlayıcıları ile bir simülasyon modeli
A simulation model with urban morphology constraints for avant-garde design process
ASLI AĞIRBAŞ
Doktora
Türkçe
2016
MimarlıkMimar Sinan Güzel Sanatlar ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. FETHİYE EMEL ARDAMAN
- Optimization potential of machine learning based algorithms in neonatal parenteral nutrition management
Makine öğrenimi tabanlı algoritmaların yenidoğan parenteral beslenme yönetiminde optimizasyon potansiyeli
SÜMEYYE NALBAT
Yüksek Lisans
İngilizce
2026
Elektrik ve Elektronik Mühendisliğiİstanbul Teknik ÜniversitesiElektronik ve Haberleşme Mühendisliği Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MUSTAFA DOĞAN
- The authorization and authorship phenomenon in artificial intelligence in architecture
Mimaride yapay zekâ alanında yetkilendirme ve müelliflik fenomeni
NAZLICAN KARASU
Yüksek Lisans
İngilizce
2026
Mimarlıkİzmir Ekonomi ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. LALE BAŞARIR