Vardiyalı ve nöbet usulü çalışmanın aile yaşamı üzerinde etkisi: Sağlık sektörü örneği
The impact of shift-based work and on-call duty on family life: The case of the healthcare sector
- Tez No: 978391
- Danışmanlar: PROF. DR. HANİFİ PARLAR
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Eğitim ve Öğretim, Psikoloji, Education and Training, Psychology
- Anahtar Kelimeler: Vardiya, nöbet, sağlık çalışanı, iş-aile çatışması, iş-yaşam dengesi, Shift, on‑call, healthcare worker, work–family conflict, work–life balance
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Ticaret Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Aile Danışmanlığı ve Eğitimi Ana Bilim Dalı (disiplinlerarası)
- Bilim Dalı: Aile Danışmanlığı ve Eğitimi Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu araştırmanın amacı, vardiyalı ve nöbet usulü çalışma düzenine sahip sağlık çalışanlarının aile ilişkileri, eş ve ebeveynlik rolleri, sosyal yaşamları ve çocuklarının eğitim süreçleri üzerindeki etkilerini derinlemesine inceleyerek iş aile çatışmalarını yönetme stratejilerini belirlemek ve iş yaşam dengesini kurmalarına yönelik ihtiyaçlarını ortaya koymaktır. Bu amaç doğrultusunda araştırma, nitel araştırma modellerinden betimleyici fenomenolojik desende yürütülmüştür. Araştırmanın çalışma grubu amaçlı örnekleme tekniğinin alt türlerinden kartopu örneklem ile belirlenmiş olup İzmir ilinde yaşayan, vardiyalı ve/veya nöbet usulü çalışan ve en az bir çocuk sahibi olan 30 sağlık çalışanından oluşmaktadır. Veriler demografik bilgi formu ve yarı yapılandırılmış görüşme formu aracılığıyla yüz yüze yapılan görüşmeler sonucu toplanmıştır. Görüşmeler neticesinde elde edilen ses kayıtları bire bir yazılı transkripte dökülüp MAXQDA 2024 programı kullanılarak içerik analizi gerçekleştirilmiştir. İçerik analizi aşamaları sırasıyla izlenmiş ve analiz sürecinde tümevarımsal yaklaşım benimsenmiştir. Verilerin içerik analizi neticesinde eş ile ilişki, çocuklarla ilişki, sosyal hayat, çocukların eğitimi, iş aile çatışmasını yönetme, iş yaşam dengesini sağlama olmak üzere 6 ana temaya ulaşılmıştır. Eş ile ilişki ana temasında, vardiyalı ve nöbet usulü çalışmanın sağlık çalışanlarının eş ilişkileri üzerinde karmaşık ve çoğunlukla olumsuz etkilere sahip olduğu tespit edilmiştir. İletişimden ortak zaman geçirmeye, evlilik doyumu ve sorumluluk paylaşımından cinsel yaşama ve hatta boşanmalara kadar pek çok alanda bu etkiler kendini göstermiştir. Çocuklarla ilişki ana temasında zaman ve enerji kısıtlılığı, suçluluk telafi döngüsü ve rol çatışmasının sağlık çalışanlarının ebeveynlik deneyimini şekillendirdiği, çocuklarının duygusal ve sosyal gelişimini olumsuz yönde etkilediği görülmüştür. Sosyal hayat ana temasında zaman, enerji ve motivasyon eksikliği nedeniyle sağlık çalışanlarının sosyal yaşamının kısıtlandığı, sosyal yaşamı sürdürmede zorlandıkları, zorunlu ya da gönüllü sosyal izolasyon ve sosyal tükenmişlik yaşadıkları anlaşılmıştır. Çocukların eğitimi ana temasında vardiyalı ve nöbet usulü çalışmanın sağlık çalışanlarının çocuklarının eğitim süreçlerini zaman, gözetim, düzen, güvenlik ve akademik başarı gibi birçok açıdan olumsuz etkilediği görülmüştür. İş aile çatışmasını yönetme ana temasında, vardiyalı ve nöbet usulü çalışan sağlık çalışanlarının iş aile çatışmasını yönetme ve denge kurmada daha çok bireysel stratejilerinin ve çabalarının olduğu tespit edilmiştir. İş yaşam dengesini sağlama ana temasında ise sağlık çalışanlarının enerji ve zaman yönetiminden kurumsal esnekliğe, çocuk bakımından psikososyal takdire kadar çok boyutlu desteğe ihtiyaç duydukları saptanmıştır. Araştırma sonuçları, ilgili literatür ve teorik çerçeve kapsamında tartışılmış, uygulayıcılar ve araştırmacılar açısından öneriler geliştirilmiştir. Türkiye'de sağlık sektörü özelinde yürütülen bu kapsamlı nitel araştırma, ulusal literatürde daha önce ağırlıklı olarak nicel verilerle tanımlanan sorunları derinlemesine ele alarak, bu problemlerin ardındaki neden-sonuç ilişkilerini ortaya koymakta ve bu yönüyle literatürdeki önemli bir boşluğu doldurarak alana özgün bir katkı sağlamaktadır. Sonuç olarak vardiyalı ve nöbet usulü çalışma düzeni sağlık çalışanlarının sadece çalışma hayatını değil, eş ilişkilerinden ebeveynlik pratiklerine, sosyal yaşamından çocuklarının eğitimine kadar yaşamının tüm alanlarını derinden etkilemektedir. Bu doğrultuda personel istihdamına öncelik verilerek kadro sayısının artırılması, 24 saatlik nöbet uygulamasının kaldırılarak uluslararası standartlara uygun 8 veya en fazla 12 saatlik vardiya/nöbet sistemlerine geçilmesi için yasal düzenlemelerin yapılması, nöbet sayılarının azaltılması, yıpranma payının, gece nöbeti farklarının ve fazla mesai ücretlerinin iyileştirilmesi, çocuk bakımına ve ebeveynlere yönelik destekleyici politikaların geliştirilmesi ile 7/24 hizmet sunabilen kurumsal kreş imkânlarının sağlanması önemli görülmekte ve önerilmektedir. İnsana yakışır çalışma koşullarının tesis edilmesi, güçlü aile yapılarının desteklenmesi ve sağlıklı nesillerin yetişmesi açısından vardiyalı ve nöbet usulü çalışma sisteminde değişimin kaçınılmaz olduğu açıkça görülmektedir.
Özet (Çeviri)
The aim of this study is to examine in depth how shift and on‑call working arrangements affect healthcare workers' family relationships, spouse and parenting roles, social lives, and their children's educational processes; to identify the strategies they use to manage work–family conflicts; and to reveal their needs for establishing work–life balance. To this end, the research was carried out in a descriptive phenomenological design, one of the qualitative research models. The study group was determined by snowball sampling, a subtype of purposive sampling, and consists of 30 healthcare workers living in İzmir who work in shifts and/or on call and have at least one child. Data were collected through face‑to‑face interviews using a demographic information form and a semi‑structured interview form. The audio recordings obtained from the interviews were transcribed verbatim, and content analysis was conducted with the MAXQDA 2024 program. The stages of content analysis were followed sequentially, and an inductive approach was adopted in the analysis process. Content analysis of the data yielded six main themes: relationship with spouse, relationship with children, social life, children's education, managing work–family conflict, and achieving work–life balance. Under the theme“relationship with spouse,”it was found that shift and on‑call work have complex and mostly negative effects on healthcare workers' marital relationships, manifesting in areas ranging from communication and shared time to marital satisfaction, division of responsibilities, sexual life, and even divorce. In“relationship with children,”limited time and energy, a guilt–compensation cycle, and role conflict shape parenting experiences and adversely affect children's emotional and social development. In“social life,”lack of time, energy, and motivation restricts social activities; workers struggle to sustain social lives and experience compulsory or voluntary social isolation and social burnout. The“children's education”theme shows that shift and on‑call work negatively influences children's educational processes in terms of time, supervision, routine, safety, and academic achievement. The theme“managing work–family conflict”reveals that shift and on‑call healthcare workers rely chiefly on individual strategies and efforts to handle conflict and establish balance. Finally,“achieving work–life balance”indicates that healthcare workers need multidimensional support—from energy and time management to institutional flexibility, childcare, and psychosocial recognition. The results are discussed within the relevant literature and theoretical framework, and recommendations are offered for practitioners and researchers. This comprehensive qualitative study, conducted in Türkiye's health sector, delves into problems previously described mainly with quantitative data in the national literature, uncovers underlying cause‑and‑effect relationships, fills a significant gap, and provides an original contribution to the field. In conclusion, shift and on‑call work deeply affects not only healthcare workers' professional lives but all areas of their lives—from marital relationships and parenting practices to social life and their children's education. Accordingly, it is considered important and recommended to prioritize staff recruitment to increase the workforce; enact legal regulations to abolish 24-hour on-call duty and to transition to shift/on-call systems of 8 hours, or at most 12 hours, in line with international standards; reduce the number of on-call shifts; improve compensation for occupational wear-and-tear, night-shift differentials, and overtime pay; develop supportive policies for childcare and parents; and ensure access to institutional childcare facilities capable of providing 24/7 service. It is evident that change in the shift and on‑call working system is inevitable to establish decent working conditions, support strong family structures, and raise healthy generations.
Benzer Tezler
- Sağlık çalışanlarında tükenmişlik düzeyi ve etkileyen faktörlerin incelenmesi
Examination of the level of burnout in healthcare professionals and its affecting factors
LÜTFİYE GÜR ELEZ
Tıpta Uzmanlık
Türkçe
2024
Aile HekimliğiDicle ÜniversitesiAile Hekimliği Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ AHMET YILMAZ
- Düzenli mesaide çalışan bireyler ile düzensiz ve vardiyalı-nöbet usülü çalışan bireylerin evlilik doyumundaki farklılıkların karşılaştırmalı olarak incelenmesi
A comparative study of the differences in marital satisfaction between individuals working regular office hours and those working irregular or shift-based schedules
KÜBRA UÇARSU
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
Aile PlanlamasıKto Karatay ÜniversitesiAile Danışmanlığı Ana Bilim Dalı (disiplinlerarası)
DR. ÖĞR. ÜYESİ MUHAMMED ARIKAN
- Marmara Üniversitesi Tıp Fakültesi Pendik Eğitim ve Araştırma Hastanesi idari bölüm, ameliyathane ve yoğun bakım çalışanlarının D vitamini eksikliği prevalansı ve ilgili faktörlerin belirlenmesi
The prevalence of vitamin d deficiency and related factors in Marmara University Faculty of Medicine Pendik Training and Research Hospital administrative department, operating room and intensive care staff
NAZİRE ÖNCÜL BÖREKCİ
Tıpta Uzmanlık
Türkçe
2018
Aile HekimliğiMarmara ÜniversitesiAile Hekimliği Ana Bilim Dalı
PROF. DR. GÜLRU PEMRA ÜNALAN
- Gece nöbetinin hastane personeli üzerindeki kardiyovasküler etkileri
Cardiovascular effects of night shift work on hospital staff
HURİYE YÜCEL
Tıpta Uzmanlık
Türkçe
2013
KardiyolojiOndokuz Mayıs ÜniversitesiKardiyoloji Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. OKAN GÜLEL
- Niğde Gençlik ve Spor İl Müdürlüğüne bağlı vardiyalı ve gündüz çalışan personelde yeme tutum şekli ve depresif belirti durumu
Eating attitude and depressive symptom status among personnel working in shift and daytime in Niğde Youth and Sports Provincial Directorate
AYŞE PINAR SEYFİ
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
Halk SağlığıErciyes ÜniversitesiHalk Sağlığı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. HASAN DURMUŞ