XVIII. yüzyıl Osmanlı kelam düşüncesinde insan fiilleri tartışmaları
Discussions on human actions in 18th century Ottoman theological thought
- Tez No: 979271
- Danışmanlar: PROF. DR. ŞABAN ALİ DÜZGÜN
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ankara Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Kelam Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Osmanlı ilim geleneğinde insan fiilleri tartışmaları, erken dönemden itibaren âlimlerin gündeminde yer almıştır. Sadruşşerîa'nın müteahhir dönem Eş'arî geleneğe eleştiri olarak yazdığı mukaddimât-ı erba' argümanının yer aldığı et-Tavzîh üzerine Teftâzânî'nin yazdığı et-Telvîh şerhine XV. yüzyılda çokça haşiyeye yazılmıştır. XV. yüzyılda yazılan bu haşiyelerde mukaddimât-ı erba' argümanı, dönemin ilmî eğilimlerine paralel olarak argüman merkezli ele alınmıştır. Bununla birlikte XVI. yüzyılda yaşanan siyasî gelişmeler Osmanlı'da sünnîliğin korunmasına dair birtakım önlemlerin alınmasına yol açarken yazılan eserlerde mezhebî aidiyetlere yönelik ifadeler de artmaya başlamıştır. Osmanlı'nın diyar-ı Rum topraklarında hâkim olan Hanefî-Mâtürîdî geleneği öne çıkararak korumaya çalıştığı sünnî inancın yansıdığı temel metinlerden biri ise Mehmed Birgivî'nin et-Tarîkatü'l-muhammediyye'si olmuştur. Birgivî'nin bu eserinde Sadruşşerîa'nın mukaddimât-ı erba'ını daha sade bir zeminde yeniden ifade etmesi ve“irade-i cüziyye”kavramını kullanması, gerek özgür irade tartışmalarında gerekse Osmanlı âlimlerinin Mâtürîdîliği inşasında oldukça etkili olmuştur. Mezhebî aidiyetlerin güçlü bir şekilde dile getirildiği XVIII. yüzyılda ise Sadruşşerîa ve Birgivî görüşleri merkeze alınarak yazılan irade-i cüziyye risaleleri Osmanlı'da Mâtürîdî geleneğin takip edilmesinde önemli bir literatürdür. Bu çalışmada XVIII. yüzyılda Osmanlı kelam düşüncesinde yoğun bir şekilde tartışılan irade-i cüziyye meselesini dönemin tarihi ve fikrî bağlamı çerçevesinde incelenecektir. Osmanlı düşüncesinde Mâtürîdîliğin itikâdî bir mezhep olarak öne çıkma sürecinde irade-i cüziyye tartışmalarının nasıl bir katkı sağladığı bu çerçevede ele alınacaktır.
Özet (Çeviri)
In Ottoman theological thought, discussions on human actions have been on the intellectual agenda since the early period. In the XVth century, many glosses were written on al-Talwīh commentary written by al-Taftāzānī on al-Tawzīh, which includes the argument of al-muqaddimāt al-arba' written by al-Sadr al-sharīa as a criticism of the later Ashʿarite tradition. In these glosses written in the XVth century, the argument of al-muqaddimāt al-arba' was handled argument-centered in parallel with the scholarly tendencies of the period. However, political developments in the 16th century led to an increased emphasis on Sunnism in the Ottoman Empire, and expressions of sectarian affiliation became more frequent in the works written. This Sunnite understanding envisaged in the Ottoman Empire was emphasized by centering on Māturīdīsm. Mehmed Birgivī's al-Tarīqat al-muhammadiyya was one of the main texts reflecting this Sunnī understanding that the Ottomans constructed by emphasizing the Hanafī-Māturīdī tradition dominant in the lands of Rum. In this work, Birgivī's restatement of Sadr al-Sharī'a's muqaddimāt al-arbaʿ on a simpler ground and his use of the concept of“al-irādat al-juziyya”were highly influential both in the free will debates and in Ottoman Māturīdī thought. In the eighteenth century, when sectarian affiliations were strongly expressed, the will al-juziyya treatises written in the center of Sadr al-sharīa and Birgivī are an important literature in following the Māturīdī tradition in the Ottoman Empire. This study will examine the issue of will al-juziyya, which was intensely discussed in Ottoman theological thought in the eighteenth century, within the framework of the historical and intellectual context of the period. In this context, the contribution of the discussions on al-irādat al-juziyya in the process of the prominence of Māturīdīsm as a theological sect in Ottoman thought will be discussed.
Benzer Tezler
- Muhyiddin İbnü'l-Arabî ontolojisinin Ahmed Bîcan'daki yansıması
The reflection of Muhyiddin İbnu?l-Arabî?s ontology in Ahmed Bîcan
BAHATTİN UZUNLAR
- Esîrîzâde abdülbâki Efendi ve İrâde-i Cüz'iyye risalesi
Esirizade Abdulbaki Efendi and his treatise on free will
İHSAN BEKTAŞ
- Muhammed bin Mustafa Akkirmânî ve itikâdî görüşleri
Muhammad bin Mustapha Aqkirmânî And his belief opinions
MUSTAFA BAL
Yüksek Lisans
Türkçe
2017
DinGümüşhane ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. BERAT SARIKAYA
- Necmettin El-Kâtibî ve metafizik düşüncesi
Najm Al-D?n Al-K?tib? and his thoughts on metaphysics
MUSTAKİM ARICI
Doktora
Türkçe
2011
Felsefeİstanbul ÜniversitesiFelsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ÖMER MAHİR ALPER
- An intellectual biography of 'Abd al-Ḥakīm al-Siyālkūtī (D. 1657): His place in Hind intellectual history and influence upon Ottomans
'Abdülhakim Siyâlkûtî'nin (Ö. 1657) entelektüel biyografisi: Hint entelektüel tarihindeki yeri ve Osmanlılar üzerindeki etkisi
ABDULLAH AL MAMUN
Doktora
İngilizce
2023
Eğitim ve Öğretimİstanbul Medeniyet ÜniversitesiTarih Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. İBRAHİM HALİL ÜÇER