Nizârî İsmâilîlik ve Bektaşîlik
Nizârî İsmâilism and Bektashism
- Tez No: 980874
- Danışmanlar: DOÇ. DR. AYTEKİN ŞENZEYBEK
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Bektaşiler, Hacı Bektaş-ı Veli, Hasan Sabbah, Nizari İsmaililiği, İmamiyye, Bektashis, Hacı Bektaş-ı Veli, Hasan Sabbah, Nizari İsmaililiği, Imamiyya
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Necmettin Erbakan Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: İslam Mezhepleri Tarihi Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışmada, İslam düşünce tarihinde önemli yer tutan iki ezoterik yapı olan Bektaşîlik ve Nizârî İsmâilîlik karşılaştırmalı bir yaklaşımla ele alınmıştır. Araştırma, tarihsel süreç içerisinde her iki yapının oluşum, inanç ve ritüel boyutlarını inceleyerek, aralarındaki benzerlik ve etkileşim alanlarını ortaya koymayı amaçlamaktadır. Çalışmanın birinci bölümünde, Hacı Bektâş-ı Veli'nin hayatı, menkıbevî ve tarihî kaynaklar ışığında değerlendirilmiş olup Bektaşiliğin teşekkül süreci ile toplumsal ve kültürel zemindeki yeri analiz edilmiştir. Aynı bölümde, Nizârî İsmâilîliğin temel figürlerinden olan Hasan Sabbâh ve Alamut dönemi üzerinden mezhebin tarihsel gelişimi ve doktriner yapısı incelenmiştir. İkinci bölümde ise, her iki yapının ritüel pratiklerine odaklanılmış; cem törenleri, ibadet anlayışı, zâhirî-bâtınî yaklaşımlar, sembolizm ve ezoterik anlayış karşılaştırılmıştır. Bu bağlamda, özellikle imamet ve velayet kavramlarının ritüellere nasıl yansıdığı analiz edilmiştir. Üçüncü ve son bölümde ise, Bektaşîlik ve Nizârî İsmâilîlik arasında tarihsel ve doktriner düzlemdeki olası etkileşim alanları karşılaştırılmıştır. Ortak bâtınî düşünce yapısı, on iki imam anlayışı, gnostik unsurlar ve hurûfîlik etkileri üzerinden iki gelenek arasındaki benzerlikler değerlendirilmiştir. Bu çalışma, bu iki yapının farklı tarihsel ve coğrafi zeminlerde gelişmiş olsalar da benzer mistik eğilimler ve sembolik anlatılar üzerinden örtüşen yönlere sahip olduğunu ortaya koymayı hedeflemiştir. Bektaşîlik ve Nizârîlik arasında doğrudan bir ilişki kurmaktan ziyade, her iki yapının ortak kavramsal mirasları ve benzeşen ezoterik eğilimleri bağlamında bir karşılaştırma sunarak İslam tasavvuf tarihinde bir boşluğu doldurmayı hedeflemektedir
Özet (Çeviri)
In this study, two esoteric traditions that hold a significant place in the history of Islamic thought Bektashism and Nizari Ismailism are examined through a comparative approach. The research aims to reveal the similarities and areas of interaction between the two traditions by analyzing their historical formation, belief systems, and ritual dimensions. The life of Hacı Bektash Veli is evaluated in light of both legendary and historical sources, and the formation process of Bektashism as well as its social and cultural context are analyzed. The historical development and doctrinal structure of Nizari Ismailism are explored through the figures of Hasan Sabbah and the Alamut period. The study focuses on the ritual practices of both traditions, comparing their cem ceremonies, concepts of worship, exoteric–esoteric approaches, symbolism, and esoteric interpretations, with particular attention to how the notions of imamate and walayah are reflected in ritual life. Furthermore, it examines possible areas of historical and doctrinal interaction between Bektashism and Nizari Ismailism, evaluating similarities through their shared esoteric worldview, the doctrine of the Twelve Imams, Gnostic elements, and the influence of Hurufism. The study aims to demonstrate that, although Bektashism and Nizari Ismailism developed in different historical and geographical contexts, they share overlapping features rooted in similar mystical tendencies and symbolic narratives. Rather than asserting a direct connection between the two, it offers a comparative perspective based on their shared conceptual heritage and parallel esoteric inclinations, thereby seeking to fill a gap in the historiography of Islamic mysticism.
Benzer Tezler
- Nizârî-i Kuhistânî'nin Rûz ü Şeb mesnevîsi inceleme ve transkripsiyonlu metin
Rûz ü Şeb Mathnawi by Nizârî-i Kuhistânî - review and transcription
ZELİHA YAMAN ALBAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2012
Doğu Dilleri ve EdebiyatıUludağ ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. SADETTİN EĞRİ
- Hindistan'da İsmaililik
Ismailism in India
HASAN BASRİ DEMİRER
Doktora
Türkçe
2025
Dinİzmir Katip Çelebi ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MAKSUT ÇETİN
- Selçuklu İran'ında Batıni/ezoterik bir yapılanma: Alamut Nizari İsmaili örgütünün teşekkülü (464-518/1072-1124)
An esoteric construct in Seljukian Iran: the formation of Alamut Ni̇zari Ismailis (464-518/1072-1124)
AHMED SAİD YALÇINKAYA
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
TarihErzincan Binali Yıldırım ÜniversitesiTarih Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ KADER ALTIN
- İsmailiyye Şia'sında imamet düşüncesi
İsmailiyye Şia'sinda imamet düşüncesi
AZMİ BAYER
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
DinErciyes ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MUHARREM AKOĞLU