Kripto paralarla online alışveriş davranışının incelenmesi: davranışsal akıl yürütme teorisi (BRT) ve olanakları gerçekleştirme teorisi (AAT) perspektifinden bir model önerisi
Examining online shopping behavior with cryptocurrencies: a model proposal from the perspective of behavioral reasoning theory (BRT) and affordances actualization theory (AAT)
- Tez No: 982682
- Danışmanlar: DOÇ. DR. MURAT FATİH TUNA, DR. ÖĞR. ÜYESİ SELİM ÇAM
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Yönetim Bilişim Sistemleri, Management Information Systems
- Anahtar Kelimeler: Kripto Para, Online Alışveriş, Tüketici Davranışı, Davranışsal Akıl Yürütme Teorisi (BRT), Olanakları Gerçekleştirme Teorisi (AAT), Teknoloji Kabulü, Cryptocurrency, Online Shopping, Consumer Behavior, Behavioral Reasoning Theory (BRT), Affordance-Actualization Theory (AAT), Technology Acceptance
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Yönetim Bilişim Sistemleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Dijital dönüşümün finans alanındaki en yıkıcı yansımalarından biri olan kripto paralar, 2020'li yılların ortalarına gelindiğinde küresel finans sisteminin göz ardı edilemeyecek bir parçası haline gelmiştir. Trilyonlarca dolarlık piyasa değeri ve yüz milyonları aşan kullanıcı tabanıyla bu teknolojiler, geleneksel finansal altyapının verimsizliklerine, yüksek maliyetlerine ve erişim kısıtlılıklarına bir alternatif sunma potansiyeli taşımaktadır. Uluslararası Para Fonu (IMF) ve Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü (OECD) gibi kurumların kripto varlıkları makroekonomik ve düzenleyici çerçevelerine dahil etmesi, bu ekosistemin ulaştığı kurumsal olgunluğu teyit etmektedir. Ancak kripto paraların bir yatırım aracı olarak gördüğü yoğun ilgi ve kurumsal benimsemeye rağmen, bir ödeme aracı olarak, özellikle online alışveriş (e-ticaret) gibi günlük ticari faaliyetlerdeki kullanımı hala“benimseme paradoksu”olarak adlandırılabilecek sınırlı bir düzeydedir. Bu durum, teknolojinin sunduğu potansiyel ile tüketicinin gerçek dünyadaki davranışı arasında önemli bir boşluk olduğunu göstermektedir. Bu araştırmanın temel problemi, bu boşluğun ardındaki psikolojik ve davranışsal dinamikleri anlamaktır. Bu çalışmanın temel amacı, kripto para teknolojisinin sunduğu olanakların tüketiciler tarafından nasıl algılandığını ve bu algıların, tüketicilerin online alışverişte kripto para kullanma niyetlerini şekillendiren akıl yürütme süreçlerini nasıl etkilediğini ortaya koyan bütünleşik bir kavramsal model geliştirmek ve bu modeli ampirik olarak test etmektir. Teknoloji kabulü literatüründe baskın olan Teknoloji Kabul Modeli (TAM) ve Birleştirilmiş Teknoloji Kabulü ve Kullanımı Teorisi (UTAUT) gibi geleneksel modeller, fayda ve kullanım kolaylığı gibi genel algıları ölçmede başarılı olsa da, kripto paralar gibi hem radikal potansiyeller hem de ciddi riskler barındıran karmaşık bir olguyu açıklamada yetersiz kalmaktadır. Bu modeller, tüketicinin zihninde birbiriyle çelişen lehte ve aleyhte gerekçeleri nasıl tarttığını ve teknolojinin sunduğu soyut potansiyelleri nasıl somut eylemlere dönüştürdüğünü açıklayan“kara kutuyu”aydınlatamamaktadır. Bu araştırma, literatürdeki bu boşluğu doldurmak amacıyla iki temel teorik yaklaşımı bütünleştiren özgün bir çerçeve benimsemektedir: Olanakları Gerçekleştirme Teorisi (Affordance-Actualization Theory - AAT) ve Davranışsal Akıl Yürütme Teorisi (Behavioral Reasoning Theory - BRT). AAT, bir teknolojinin özelliklerinin, kullanıcılara ne gibi eylem“olanakları”(affordances) sunduğuna odaklanır. Bu tezde, kripto paraların sunduğu“Algılanan Yaygınlık”,“Algılanan Birlikte Çalışabilirlik”ve“Algılanan Ölçeklenebilirlik”gibi temel olanaklar incelenmiştir. BRT ise, bireylerin bir davranışı gerçekleştirmek veya reddetmek için kendi zihinlerinde oluşturdukları“lehte ve aleyhte nedenleri”(reasons for and against) nasıl rasyonelleştirdiğini inceler. Bu çalışmada önerilen entegre modelde, AAT'nin tanımladığı teknolojik olanakların, kullanıcılar tarafından algılandığında BRT'nin tanımladığı“Destekleyici Nedenlere”dönüştüğü; buna karşın, teknolojinin eksiklikleri ve sosyal bağlamın yarattığı kısıtların ise“Karşı Nedenleri”oluşturduğu varsayılmaktadır. Modelde ayrıca, teknoloji kabulü literatürünün temel taşı olan“Algılanan Kolaylık”ve bu gerekçelerin sentezlendiği“Tutum”yapıları da merkezi bir rol oynamaktadır. Araştırmanın hipotezlerini test etmek amacıyla nicel bir araştırma deseni benimsenmiştir. Veriler, Türkiye'deki online alışveriş deneyimine sahip ve kripto paralar hakkında temel bilgi sahibi olan tüketicilerden, çevrimiçi anket yöntemiyle toplanmıştır. Ankette, literatürde geçerliliği ve güvenilirliği kanıtlanmış ölçeklerden yararlanılarak modeldeki tüm yapılar (Algılanan Kolaylık, Algılanan Olanaklar, Destekleyici ve Karşı Nedenler, Tutum, Davranışsal Niyet) ölçülmüştür. Toplanan veriler, önerilen kavramsal modelin ve hipotezlerin test edilmesi amacıyla Yapısal Eşitlik Modellemesi (YEM - SEM) kullanılarak analiz edilmiştir. Araştırmanın bulgularının, önerilen entegre modelin kripto paralarla online alışveriş yapma niyetini açıklamada yüksek bir güce sahip olduğunu göstermesi beklenmektedir. Beklenen temel bulgular şunlardır: (1) AAT temelinde tanımlanan algılanan teknolojik olanakların (yaygınlık, birlikte çalışabilirlik, ölçeklenebilirlik), tüketicilerin kripto para kullanmaya yönelik Destekleyici Nedenlerini pozitif yönde etkilemesi; (2) Algılanan yetersizlik ve olumsuz sosyal algı gibi faktörlerin Karşı Nedenleri pozitif yönde etkilemesi; (3) BRT çerçevesinde, Destekleyici Nedenlerin Tutumu pozitif, Karşı Nedenlerin ise negatif yönde etkilemesi; (4) Algılanan Kolaylık'ın Tutum üzerinde güçlü bir pozitif etkiye sahip olması ve (5) Kripto paralarla alışverişe yönelik geliştirilen nihai Tutum'un, tüketicinin Davranışsal Niyetini pozitif yönde ve anlamlı bir şekilde yordaması beklenmektedir. Bu çalışma, literatüre çeşitli düzeylerde katkı sunmaktadır. Teorik olarak, AAT ve BRT'yi bütünleştiren ilk çalışmalardan biri olarak, teknoloji kabulü alanına daha nüanslı ve bütüncül bir model sunmaktadır. Teknolojinin potansiyelleri ile bu potansiyellerin psikolojik gerekçelere dönüşümünü modelleyerek, alandaki önemli bir“kara kutuyu”aydınlatmaktadır. Pratik ve yönetsel olarak ise, araştırma bulgularının e-ticaret platformları, FinTek şirketleri ve politika yapıcılar için değerli içgörüler sunması hedeflenmektedir. Tüketicileri neyin teşvik ettiğini (destekleyici nedenler) ve neyin caydırdığını (karşı nedenler) spesifik olarak ortaya koyarak, daha kullanıcı dostu arayüzler tasarlanmasına, daha etkili pazarlama stratejileri geliştirilmesine ve benimsemeyi artırmaya yönelik daha isabetli politikalar oluşturulmasına yardımcı olacaktır. Sonuç olarak bu tez, kripto paraların bir ödeme aracı olarak geleceğinin, sadece teknolojik yeniliklere değil, aynı zamanda tüketicinin karmaşık akıl yürütme süreçlerini ve teknolojiyle kurduğu dinamik etkileşimi anlamaya bağlı olduğunu ortaya koymaktadır.
Özet (Çeviri)
Cryptocurrencies, one of the most disruptive reflections of digital transformation in finance, have become an integral part of the global financial system by the mid-2020s. With a market capitalization in the trillions of dollars and a user base exceeding several hundred million, these technologies present a potential alternative to the inefficiencies, high costs, and access limitations of traditional financial infrastructure. The institutional maturation of this ecosystem is confirmed by the inclusion of crypto-assets into the macroeconomic and regulatory frameworks of bodies such as the International Monetary Fund (IMF) and the Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD). However, despite the intense interest and institutional adoption of cryptocurrencies as an investment vehicle, their use as a medium of exchange—particularly in daily commercial activities like online shopping (e-commerce)—remains limited, a phenomenon that can be described as an“adoption paradox.”This indicates a significant gap between the potential offered by the technology and the actual behavior of consumers. The fundamental problem this research addresses is understanding the psychological and behavioral dynamics behind this gap. The primary objective of this study is to develop and empirically test an integrated conceptual model that reveals how the affordances offered by cryptocurrency technology are perceived by consumers and how these perceptions influence the reasoning processes that shape their intention to use cryptocurrencies for online shopping. While traditional models dominant in the technology acceptance literature, such as the Technology Acceptance Model (TAM) and the Unified Theory of Acceptance and Use of Technology (UTAUT), have been successful in measuring general perceptions like usefulness and ease of use, they fall short of explaining a complex phenomenon like cryptocurrencies, which entails radical potentials as well as serious risks. These models fail to illuminate the“black box”of the consumer's mind, particularly how they weigh conflicting reasons for and against adoption and how they translate the abstract potentials of a technology into concrete actions. To address this gap in the literature, this research adopts a unique framework that integrates two fundamental theoretical approaches: Affordance-Actualization Theory (AAT) and Behavioral Reasoning Theory (BRT). AAT focuses on the action possibilities, or“affordances,”that a technology offers to its users. In this thesis, key affordances offered by cryptocurrencies, such as“Perceived Pervasiveness,”“Perceived Interoperability,”and“Perceived Scalability,”are examined. BRT, on the other hand, investigates the specific“reasons for”and“reasons against”that individuals rationalize in their minds to perform or reject a behavior. In the integrated model proposed in this study, it is posited that the technological affordances defined by AAT, when perceived and actualized by users, are transformed into“Supporting Reasons”within the BRT framework, whereas the technology's shortcomings and contextual constraints constitute“Counter Reasons.”The model also incorporates“Perceived Ease of Use,”a cornerstone of technology acceptance literature, and“Attitude,”which synthesizes these reasons, in central roles. A quantitative research design was employed to test the study's hypotheses. Data were collected from consumers in Turkey with experience in online shopping and basic knowledge of cryptocurrencies via an online questionnaire. All constructs in the model (Perceived Ease of Use, Perceived Affordances, Supporting and Counter Reasons, Attitude, Behavioral Intention) were measured using validated scales from the literature. The collected data were analyzed using Structural Equation Modeling (SEM) to test the proposed conceptual model and its hypotheses. The findings are expected to demonstrate that the proposed integrated model possesses high explanatory power in predicting the intention to shop online with cryptocurrencies. Key expected findings are as follows: (1) perceived technological affordances (pervasiveness, interoperability, scalability) based on AAT are expected to positively influence consumers' Supporting Reasons for using cryptocurrencies; (2) factors such as perceived insufficiency and negative social perception are expected to positively influence Counter Reasons; (3) within the BRT framework, Supporting Reasons are expected to positively, and Counter Reasons negatively, influence Attitude; (4) Perceived Ease of Use is expected to have a strong positive effect on Attitude; and (5) the final Attitude developed towards shopping with cryptocurrencies is expected to be a significant and positive predictor of the consumer's Behavioral Intention. This study offers several contributions to the literature. Theoretically, as one of the first studies to integrate AAT and BRT, it presents a more nuanced and holistic model to the field of technology acceptance, illuminating the“black box”by modeling the transformation of technological potentials into psychological reasons. Practically and managerially, the research findings are intended to provide valuable insights for e-commerce platforms, FinTech companies, and policymakers. By specifically identifying what encourages (supporting reasons) and deters (counter reasons) consumers, the study will aid in designing more user-friendly interfaces, developing more effective marketing strategies, and formulating more accurate policies to foster adoption. In conclusion, this thesis posits that the future of cryptocurrencies as a payment method depends not only on technological innovation but also on a deep understanding of the consumer's complex reasoning processes and their dynamic interaction with the technology.
Benzer Tezler
- A new framework for decentralized social networks: Harnessing blockchain, deep learning, and natural language processing
Merkezsiz sosyal ağlar için yeni bir çerçeve: Blok zinciri, derin öğrenme ve doğal dil işlemeyi kullanmak
AMIR AL KADAH
Yüksek Lisans
İngilizce
2024
Bilgisayar Mühendisliği Bilimleri-Bilgisayar ve KontrolSakarya ÜniversitesiYazılım Mühendisliği Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ DENİZ BALTA
- Kripto paraların kullanımına ilişkin banka çalışanlarının algısı: Kocaeli örneği
Perception of bank employees regarding the use of cyripto coins: The case of Kocaeli
ADEM YEŞİL
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
Ekonomiİstanbul Gedik ÜniversitesiUluslararası Ticaret Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ ÜMİT BOZOKLU
- Understanding the risks and threats associated with the cryptocurrency market and how this market got affected by COVID19 in the early 2020
Cryptocurrency piyasasıyla ilişkili riskleri ve tehditleri ve bu pazarın 2020'nin başlarında COVID19'dan nasıl etkilendiğini anlama
RIHAM ALKHADER
- Analysis of public perception of central banks digital currencies: A survey analysis
Merkez bankaları dijital para birimlerine ilişkin kamu algısının analizi: Anket analizi
FİLİZ PİŞKİN
Yüksek Lisans
İngilizce
2021
Maliyeİstanbul Bilgi ÜniversitesiFinans Ekonomisi Bilim Dalı
PROF. DR. CENKTAN ÖZYILDIRIM
- Kripto paralarda üçlü arbitraj analizi
Analysis of triangular arbitrage in the crypto currency market
NÜKHET NUR SAYIN
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
EkonomiGebze Teknik Üniversitesiİktisat Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ ERHAN ULUCEVİZ