Mütekellimîn usûlünde mütevâtir haber: Fahreddin er-Râzî örneği
The mutawātir report in the methodology of the theologians (Mütakallimūn): The case of Fakhr al-Dīn al-Rāzī
- Tez No: 984225
- Danışmanlar: PROF. DR. İBRAHİM KAFİ DÖNMEZ
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Din, Felsefe, Hukuk, Religion, Philosophy, Law
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: İslam Hukuku Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, Fahreddin er-Râzî'nin bilgi teorisi çerçevesinde mütevâtir haber anlayışını konu edinmektedir. Râzî'nin kelâm, mantık ve fıkıh usûlü eserlerinde yer alan tartışmalar temel alınarak, onun mütevâtir bilgisinin değeri, mahiyeti, niteliği; mütevâtir haberin şartları ve karînelerle ilişkisine dair görüşleri incelenmiştir. Araştırmada, el-Mahsûl ve Nihâyetü'l-Ukûl başta olmak üzere Râzî'nin çeşitli ilimlere dair eserleri esas alınmış; ayrıca Cessâs, Bâkıllânî, Kadı Abdülcebbâr, Ebü'l-Hüseyin el-Basrî, Cüveynî ve Gazzâlî gibi önceki kelamcı usûlcülerin yaklaşımlarıyla karşılaştırmalı bir analiz yapılmıştır. Râzî'ye göre mütevâtir bilgisiyle ilgili en fazla üzerinde durulması gereken husus, onun nazarî çıkarıma dayanmayan, aracısız olarak meydana gelen zorunlu bir bilgi türü olduğudur. Râzî, mütevâtir haberin nesnel zeminini, haberin kesin bilgi meydana getirme sürecindeki değişmezlik ve haberi işiten kişide meydana gelen mütevâtir bilgisinin kendisinde arayan Bâkıllânî ve Kadı Abdülcebbâr'dan ayrılarak bu nesnel zemini âdetin sürekli ve düzenli işleyişi ilkesine bağlar. Bu anlayışıyla Cessâs'a yakın duran Râzî, mütevâtir haberin kesinliğini tecrübe bilgisiyle temellendirmeme ve zorunlu bilginin herhangi bir öncüle dayanmaması gerektiği vurgusuyla ondan farklılaşır. Mütevâtir bilgisinin mahiyeti, mütevâtir haberin karînelerle ilişkisi vb. birçok meselede Cüveynî-Gazzâlî çizgisini takip eden Râzî, mütevâtir bilgisinin niteliği meselesinde onlardan ayrılır. Tahkik metodunu kullanması ise meseleleri ele alış tarzını ve odak noktasını önceki âlimlerden belirgin biçimde farklı kılar. Çalışma, Râzî'nin mütevâtir haber teorisini, hem klasik usûl geleneği içerisindeki sürekliliği hem de özgün katkıları bakımından ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bu bağlamda Râzî'nin epistemolojisinde mütevâtir bilgisinin niteliği, bu niteliğin mahiyeti, bu konularda benimsenen yaklaşıma bağlı olarak mütevâtir haberin şartları, karînelerle ilişkisi gibi meselelerdeki görüşleri tahlil edilmiştir.
Özet (Çeviri)
This study examines Fakhr al-Dīn al-Rāzī's conception of mutawātir report within the framework of his theory of knowledge. Drawing upon the discussions found in al-Rāzī's works on kalām, logic, and uṣūl al-fiqh, it analyzes his views on the value, nature, and epistemic status of mutawātir knowledge, as well as the conditions of mutawātir transmission and its relationship to corroborating indicators (qarāʾin). The research is based primarily on al-Rāzī's major works—especially al-Mahsūl and Nihāyat al-'Uqūl—and employs a comparative analysis with the approaches of earlier theologian-jurists such as al-Jassās, al-Bāqillānī, Qāḍī ʿAbd al-Jabbār, Abū'l-Ḥusayn al-Baṣrī, al-Juwaynī, and al-Ghazālī. According to al-Rāzī, the most significant aspect of mutawātir knowledge is that it constitutes a type of necessary (ḍarūrī) knowledge that arises immediately and without inferential reasoning. Distinguishing himself from al-Bāqillānī and Qāḍī ʿAbd al-Jabbār, who ground the objectivity of mutawātir knowledge in the unchanging nature of the process by which certainty arises and in the knowledge produced in the hearer, al-Rāzī anchors this objectivity in the principle of the constant and regular operation of custom (ʿāda). In this respect he is close to al-Jassās; however, he diverges from him by refusing to ground the certainty of mutawātir knowledge in experiential knowledge and by insistently emphasizing that necessary knowledge cannot depend on any prior premise. Although al-Rāzī follows the Juwaynī–Ghazālī line on several issues—such as the nature of mutawātir knowledge and its relation to corroborating indicators—he differs from them on the question of its epistemic status. His employment of the method of taḥqīq further distinguishes his analytical approach and focal concerns from those of earlier scholars. This study aims to present al-Rāzī's theory of mutawātir report both in terms of its continuity with the classical uṣūl tradition and its original contributions. In this context, it analyzes al-Rāzī's views on the nature and qualities of mutawātir knowledge within his broader epistemology, as well as on the conditions of mutawātir transmission and its relationship to corroborating indicators, insofar as these are shaped by the epistemic approach he adopts.
Benzer Tezler
- Fıkıh usulünde Mütekellimin yönteminin delalet anlayışı
Textual implications (dalalat) understanding of the Mutakallimun method in fiqh methodologu
DAVUT İLTAŞ
- Bâkıllânî'nin et-Takrîb ve'l-İrşâd adlı eserinde tahsîs kuramı
Allocation concept in et-Taqrîb ve'l-Irshâd by Bâqillânî
ABDULBASIT SALTEKİN
- İmâm Mâzerî'nin Îzâhu'l-Mahsûl adlı eserinin incelenmesi (Umum-husus görüşleri çerçevesinde)
Analyzing Mazeri's work Izahu al-Mahsul (Within the scope of his umum and khusus view)
İKBAL SENA SALİHOĞLU
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
DinMarmara ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MUHAMMED USAME ONUŞ
- Bâkıllânî'nin Et-Takrîb Ve'l-İrşâdü's- Sağîr adlı eserinde Emir ve Nehiy
Allocation concept in et-Taqrîb ve'l-Irshâd By Aqillânî
MEHMET NEZİR CEYLAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2017
DinDicle ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. NİHAT TOSUN