İlhanlılar devrinde El Cezire bölgesi tarihi
History of thr Al-Jazira region during the Ilkhanate period
- Tez No: 985619
- Danışmanlar: DR. ÖĞR. ÜYESİ ERCAN GÖRDEGİR
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Tarih, History
- Anahtar Kelimeler: Sosyal tarih, Türk tarihi, Türkiye tarihi, Social history, Turkish history
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Batman Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Tarih Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Hülagü'nün Batı Seferiyle Yakındoğu'ya adım atması, Cezire Bölgesi'nin Moğol egemenliğine girmesinin kapısını açtı. Bu dönemde Eyyubilerin bölgede mutlak otoritelerini kaybetmiş olmaları nedeniyle, Meyyafarıkin ve Mardin hariç Cezire şehirleri kısa sürede Moğolların hâkimiyetine girdi. İlhanlı döneminde Cezire Bölgesi yeniden yapılandırıldı ve bölgeyi içine alacak şekilde Diyarbekir Eyaleti kuruldu. Bu eyalete atanan valiler, İlhanlı–Memlük çatışmalarında, Suriye seferlerinde ve Memlüklerin Cezire'ye yönelik saldırılarında ileri karakol görevi gördü. Diyarbekir valiliği yapan Sutay Noyan'ın ardından oğulları bölgede Sutaylılar Hanedanını kurdu. Sutaylılar, İlhanlı hâkimiyeti döneminde Cezire'yi Memlüklere karşı korumuş ve onlara yönelik seferlerde aktif rol almışlardır.“Gölge Hanlar”döneminde ise Uyratlılar, Celayirliler ve Çobanlılar arasında İlhanlı tahtı için mücadeleler yaşanırken, Sutaylıların başına geçen Hacı Sutay, bu güçlere karşı yurtlarını korumak amacıyla Celayirlilerle ittifak yaptı. Hacı Sutay'ın ölümünden sonra başa geçen İbrahim Şah döneminde Sutaylı topraklarının bir kısmı Çobanlılara kaptırılmış ve hanedan gerileme sürecine girmiştir. Pir Muhammed döneminde ise Sutaylılar dağılma sürecine girmiş; Cezire'de ortaya çıkan Karakoyunlu ve Akkoyunlu güçleri toprakları kendi aralarında paylaşmıştır. Akkoyunlu ve Karakoyunlu rekabetinde, Timurlular Akkoyunluları, Memlükler ise Karakoyunluları destekleyerek bölge üzerinde nüfuz sağlamak istiyordu. Karakoyunlular, Cezire'de Artuklularla ittifak kurarak Akkoyunlulara üstünlük sağlamaya çalıştıysa da, Uzun Hasan liderliğindeki Akkoyunlular rakiplerini mağlup ederek Cezire'de hâkim güç hâline geldiler. Akkoyunlu–Osmanlı mücadelesinde, Akkoyunlular Otlukbeli Savaşı'ndan yenilgiyle ayrıldı ve bu dönem hanedan için bir duraklama dönemi oldu. Uzun Hasan'ın ölümüyle iç karışıklıklar arttı ve Safevilerin yükselişiyle Akkoyunlu Devleti yıkıldı. Böylece Cezire bölgesi Safevilerin eline geçti. Yavuz Sultan Selim'in Çaldıran Seferi ile Safevilerin mağlup edilmesi sonucunda ise Cezire Bölgesi Osmanlı hâkimiyetine girdi.
Özet (Çeviri)
Hülagü's western campaign and his entry into the Near East opened the way for the Jazira region to fall under Mongol domination. During this period, the Ayyubids had lost their firm authority in the region; therefore, except for Mayyafarikin and Mardin, the cities of Jazira quickly came under Mongol control. In the Ilkhanid era, the Jazira Region was reorganized, and the Diyarbakir Province was established to encompass this territory. The governors appointed to this province served as an advanced frontier line in the Ilkhanid–Mamluk conflicts, the Syrian campaigns, and the Mamluk attacks directed toward Jazira. After Sutay Noyan, who served as the governor of Diyarbakir, his sons established the Sutayid Dynasty in the region. The Sutayids protected Jazira against the Mamluks during the Ilkhanid period and took part in campaigns directed at them. During the“Puppet Khans”period, when the Uyrat, Jalayirid, and Chobanid factions struggled for control of the Ilkhanid throne, Hacı Sutay, who succeeded to the leadership of the Sutayids, allied himself with the Jalayirids in order to defend their homeland and preserve their political presence. Following Hacı Sutay's death, during the rule of İbrahim Shah, parts of the Sutayid territories were lost to the Chobanids, marking the beginning of a decline. Under Pir Muhammad, the Sutayids entered a period of dissolution, and the lands of Jazira were divided between the emerging Qara Qoyunlu and Aq Qoyunlu powers. In the rivalry between the Aq Qoyunlu and Qara Qoyunlu, the Timurids supported the Aq Qoyunlu, while the Mamluks backed the Qara Qoyunlu in an effort to assert influence over the region. The Qara Qoyunlu sought to gain superiority over the Aq Qoyunlu by forming an alliance with the Artuqids in Jazira; however, under the leadership of Uzun Hasan, the Aq Qoyunlu defeated their rivals and emerged as the dominant power in Jazira. During the Aq Qoyunlu–Ottoman struggle, the Aq Qoyunlu suffered defeat in the Battle of Otlukbeli, which marked the beginning of a stagnation period for the dynasty. After the death of Uzun Hasan, internal conflicts intensified, and with the rise of the Safavids, the Aq Qoyunlu state collapsed. Thus, the Jazira region came under Safavid control. With Sultan Selim I's Çaldıran Campaign, the Safavids were defeated, and the Jazira Region came under Ottoman rule.
Benzer Tezler
- Timurlular Devri medrese eğitimi ve Ulum el-Eva`il (matematik, astronomi, tıp)
The education of madrasah and ancient science (mathematics, astronomy and medicine) in the period of Timurids
KISHIMJAN ESHENKULOVA
Yüksek Lisans
Türkçe
2001
Eğitim ve Öğretimİstanbul ÜniversitesiBilim Tarihi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. EKMELEDDİN İHSANOĞLU
- Karakoyunlu-Akkoyunlu mezar taşları
The Tombstones of Karakoyunlu, Akkoyunlu
AYHAN KAYAPINAR
Yüksek Lisans
Türkçe
1999
Sanat TarihiErciyes Üniversitesiİslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
PROF. DR. KERİM TÜRKMEN
- 13. ve 14. yüzyıllarda Merağa (İlmî faaliyetler)
Maragha in the 13th and 14th centuries (Scientific activities)
DİLARA ALTAŞ
- Hakkâri beyleri'nin tarihi (Muhtasar Ahval'ül Umera: Van Vilâyeti dahilinde ve Hakkâri merkez ve kazalarındaki beylerin tarihi- metin ve tahlil)
History of hakkari governors (Briefly circumstances of emirates: history of governors in Hakkari center and its districts including province van; text and analysis)
HASAN TAN
- Târîh-i Benâketî adlı eserde Abbâsî halifeleri ile ilgili kayıtlar
Records about the Abbasi caliphals in the work called Tarih-i Benâketî
MÜJGAN TURGAR