Sufism and politics: A comparative analysis of the Mevlevis and the Nakşibendis in contemporary Turkey
Tasavvuf ve siyaset: Çağdaş Türkiye'de Mevleviler ile Nakşibendilerin karşılaştırmalı bir analizi
- Tez No: 986222
- Danışmanlar: DOÇ. DR. ZÜBEYİR NİŞANCI, PROF. DR. NURULLAH ARDIÇ
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Din, Sosyoloji, Religion, Sociology
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: İngilizce
- Üniversite: Marmara Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Sosyoloji Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Sosyoloji (ingilizce) Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
1925'te Tekke ve Zaviyeler Kanunu'nun yürürlüğe girmesiyle Türkiye'de etkin tasavvuf tarikatlarının kamusal görünürlüğü ve kurumsal meşruiyeti belirgin biçimde daralmıştır. 1950'lerden itibaren Türkiye'nin kültürel sembollerinden biri hâline gelen Mevlevilik, kültürel miras ve evrenselci estetik söylemleri aracılığıyla kısmi meşruiyet kazanırken; 1980 darbesi sonrasında sivil toplum alanının genişlemesiyle çeşitli İslamcı gruplar, Nakşibendilik kökenli oluşumlar dahil, vakıf ve dernek ağlarını yaygınlaştırmıştır. Nakşibendi gruplar, sosyal yardım, eğitim ve sağlık alanlarında kurumsal pratiklerini geliştirerek sivil toplumda konumlarını güçlendirmiş ve bu faaliyetler üzerinden kısmi meşruiyet üretmiştir. Bu tez, Mevlevi oluşumlardan ve Nakşibendi kollarından (İskenderpaşa ve Erenköy) onar kişi olmak üzere toplam 30 katılımcıyla gerçekleştirilen yarı-yapılandırılmış görüşmeler üzerinden, meşruiyet kaybı ve yeniden kazanım süreçlerinin söz konusu dinî gruplar üzerindeki siyasal, toplumsal ve kültürel sonuçlarını analiz etmektedir. Çalışma, küreselleşme ve neoliberalizm gibi makro dinamiklerle şeyh–derviş ilişkisindeki dönüşüm gibi mikro süreçleri; İslamcılık–tarikat etkileşimini ve 1925 yasasının doğurduğu meşruiyet kaybı ile kültürel travmayla baş etme biçimlerini, eleştirel söylem analizi ve karşılaştırmalı analiz yöntemleriyle ele almaktadır. Kuramsal çerçeve, Pierre Bourdieu'nun alan–sermaye yaklaşımı ile Jeffrey C. Alexander'ın kültürel travma teorisini birleştirerek sekülerleşme tartışmalarına da değinmektedir. Bulgular, bu dinî grupların farklı kurumsal ve söylemsel rotalar üzerinden meşruiyet inşa ettiklerini, kültürel miras ve hizmet altyapılarının seçici bir yeniden kutsallaştırma ve kamusal normalleştirme mekanizması olarak işlediğini göstermektedir. Çalışmanın özgün katkısı, meşruiyetin kültürel miras ve hizmet ekolojileri arasında yeniden dağıtılan dini sermaye yoluyla alan-özgü olarak inşa edildiğini göstermesidir.
Özet (Çeviri)
With the enactment of the 1925 Law on Dervish Lodges and Zawiyas, the public visibility and institutional legitimacy of active Sufi orders in Turkey narrowed markedly. From the 1950s onward, Mevlevi Sufism—elevated as a national cultural symbol—gained partial legitimacy through discourses of cultural heritage and universalist aesthetics. After the 1980 military coup, the expansion of civil society enabled various Islamist groups, including Nakşibendi-rooted formations, to broaden networks of foundations and associations. Nakşibendi groups strengthened their civil-society position by developing institutional practices in social assistance, education, and health, thereby producing partial legitimacy. Drawing on semi-structured interviews with 30 participants (ten from Mevlevi formations and ten each from the Nakşibendi branches of İskenderpaşa and Erenköy), this dissertation analyses the political, social, and cultural consequences of legitimacy loss and subsequent re-legitimation processes. It combines macro dynamics (globalization, neoliberalism) with micro transformations (changes in the sheikh–disciple relationship), examines Islamism–Sufi order interactions, and explores the legitimacy loss induced by the 1925 law alongside modes of coping with cultural trauma, using critical discourse analysis and comparative methods. The theoretical framework integrates Pierre Bourdieu's field–capital approach with Jeffrey C. Alexander's cultural trauma theory and engages debates on secularization. Findings show that these groups construct legitimacy through distinct institutional and discursive pathways, with heritage regimes and service infrastructures operating as mechanisms of selective re-sacralization and public normalization. The study's original contribution is to demonstrate that legitimacy is field-specific, constructed through religious capital redistributed across heritage and service ecologies.
Benzer Tezler
- Aile ve mülkiyet antik yunan ve islâm felsefesinde ev yönetimi ve ekonomisi
Family and property: Household management and economy in ancient greek and islamic philosophy
TAHSİN DEMİR
Doktora
Türkçe
2025
Felsefeİstanbul Medeniyet ÜniversitesiFelsefe Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MUSTAKİM ARICI
- Mevlâna ve Yunus Emre'nin aşk felsefelerinin mukayesesi (Mesnevî ve Yunus Emre Divanı'nda)
Comparisons of Mevlâna and Yunus Emre's philosophies of love (In Mesnevi and Yunus Emre Divan)
ALİ EMRAH GÖRMEK
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
Doğu Dilleri ve EdebiyatıSelçuk ÜniversitesiMevlâna ve Mevlevîlik Araştırmaları Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ NURGÜL SUCU KÖROĞLU
- Nûreddin Mahmud Zengî ile II. Kılıçarslan arasında yaşanan siyasi rekabette dindarlığın ve dinî davranışın önemi
The importance of religiosity and religious behavior in the political rivalry between Nureddin Mahmud Zengi and II. Kiliçarslan
SÜMEYYE ELİF CANÖZER
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
TarihEskişehir Osmangazi Üniversitesiİslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
PROF. DR. HASAN HÜSEYİN ADALIOĞLU
- XIII. Yüzyılda Anadolu'da tasavvuf ve siyaset
Sufism and politics in Anatolia in the 13th Century
HÜSEYİN BAYARSLAN
- Tasavvuf ve musıki: Mevlevilik ve Bektaşilikte sema
Sufism and music: Sema in Mevleviyye and Bektashiyye
İLKER EVRİM BİNBAŞ