Dîvânü Lugâti't-Türk'ün muhteva ve kavram analizi
The content and concept analysis of Dîvânu Lugâti't-TTurk
- Tez No: 988462
- Danışmanlar: DR. ÖĞR. ÜYESİ OSMAN YILMAZ
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Dilbilim, Din, Doğu Dilleri ve Edebiyatı, Linguistics, Religion, Eastern Linguistics and Literature
- Anahtar Kelimeler: Abbasiler, Arap dili, Ayetler, Eski Uygur Türkçesi, Hadislerle Nasihatler I, Hikmet, Karahanlı Türkçesi, Türkçe, Abbasids, Verses, Old Uighur Turkish, Hadislerle Nasihatler I, Wisdom, Karakhanid Turkish, Turkish
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Dîvânü Lugâti't-Türk, adlı Türkçe-Arapça sözlük, Karahanlılar döneminde yaşamış ve Türk dilinin sistematik yapısını ilmî bir çerçevede ortaya koymayı amaçlayan dil âlimi Kaşgarlı Mahmud tarafından kaleme alınmıştır. Eser, her ne kadar Türk diline dair kapsamlı bir kaynak olarak tanınsa da esasen Arap diliyle yazılmış olması ve dönemin dil anlayışı içinde Arap okuyucuya hitap etmesi bakımından Arap dili açısından da önemli bir sözlükbilim örneği olarak değerlendirilmelidir. Mukaddimesinde açıkça ifade edildiği üzere, bu sözlüğün temel amacı yalnızca Türkçeyi tanıtmak değil; Türkçenin ses zenginliği, yapısal sağlamlığı ve dilsel sistematiğini, Arap okuyucular nezdinde ilmî bir değerle sunmaktır. Kaşgarlı Mahmud, eser boyunca sergilediği dilsel tahliller ve kıyaslamalarla, Arapçanın ilmî derinliğine yaklaşan bir sistemle Türkçeyi ele almış; bu yönüyle Arap dilinde sözlük yazım geleneğine özgü metodolojik bir yaklaşım benimsemiştir.“İki asil atın yarışması”benzetmesiyle Türkçeyle Arapçayı aynı düzlemde değerlendirerek, Arapça karşısında Türkçenin ifade kudretini savunmuştur. Arapça yazılmış bu eser, sadece Türk diliyle ilgili bir sözlük olmanın ötesinde, Arap dilinde sözlükbilimin klasik dönem uygulamalarını ve bu disiplinin etki alanlarını da yansıtan ansiklopedik bir mahiyet arz etmektedir. Eserin, Karahanlı hanedanına mensup bir Türk müellif tarafından kaleme alınarak Bağdat'ta Abbâsî halifesine takdim edilmesi hem ilmî hem siyasî bir tercihi yansıtmakta; aynı zamanda Arapça ilim dili olarak merkeze alınarak sözlük yazımı geleneğine katkı sunma niyetini göstermektedir. Bu doktora çalışması,“Giriş”, iki ana bölüm ve“Sonuç”kısmından oluşmaktadır. Giriş bölümünde; çalışmanın konusu, amacı, önemi ve yöntemi hakkında genel bilgiler verilmiştir. Birinci bölümde, eserin ortaya çıktığı tarihî ve kültürel zemin analiz edilerek; Karahanlılar dönemi ile Abbâsîler dönemi arasındaki ilmî etkileşimler incelenmiş; Kaşgarlı Mahmud'un hayatı, seyahatleri, ilmî yönü ve eseri kaleme alma amacı değerlendirilmiştir. Ayrıca, eserin Arapça sözlük bilimiyle olan ilişkisi ve bu bağlamda kullanılan dilsel yöntemler ele alınmıştır. İkinci bölümde Dîvânü Lugâti't-Türk'ün içerik yapısı detaylı bir biçimde analiz edilmiştir. Bu bağlamda, eserdeki söz varlığı, içerdiği Arapça kavramlar, bu kavramların seçilişindeki kriterler ve düzenlenme biçimi incelenmiş; Arap dilinin etkisiyle şekillenen sistematik yaklaşımlar üzerinde durulmuştur. Sonuç bölümünde ise çalışmada ulaşılan bulgular ve değerlendirmeler ile gelecekteki çalışmalara yönelik önerilere yer verilmiştir. Bu tez, Dîvânü Lugâti't-Türk'ün Arap diliyle yazılmış bir eser olarak, klasik sözlük bilimi içerisinde nasıl konumlandığını ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bu yönüyle hem Arap dilinde sözlük yazımı geleneğine katkı sunmakta, hem de karşılaştırmalı dilbilim açısından önemli tespitler içermektedir.
Özet (Çeviri)
Dîvânü Lugâti't-Türk, a Turkish-Arabic dictionary, was authored by the renowned linguist of the Karakhanid period, Mahmud al-Kashgari, with the aim of presenting the systematic structure of the Turkish language within a scholarly framework. Although widely recognized as a comprehensive source on the Turkish language, the work is written in Arabic and was intended for an Arabic-speaking audience. Therefore, it should also be regarded as a significant example of lexicography within the Arabic linguistic tradition. As explicitly stated in the preface, the primary objective of the dictionary is not merely to introduce Turkish but to present its phonetic richness, structural robustness, and linguistic systematicity with scholarly value to Arabic readers. Through his linguistic analyses and comparative methods, al-Kashgari approaches the Turkish language with a system comparable to the scientific depth of Arabic. In doing so, he adopts a methodological approach characteristic of the Arabic lexicographical tradition. The metaphor of“a race between two noble horses”is employed to illustrate the parity between Turkish and Arabic, thereby affirming the expressive power of Turkish in relation to Arabic. Written in Arabic, this work is more than a mere lexicon of the Turkish language; it bears an encyclopedic character that reflects the classical practices of Arabic lexicography and the influence of this discipline. The presentation of the work to the Abbasid caliph in Baghdad indicates both an intellectual and political choice, while also signaling an intent to contribute to the tradition of Arabic-language lexicography by centering Arabic as the primary language of scholarship. This doctoral dissertation consists of an“Introduction,”two main chapters, and a“Conclusion”section. The Introduction provides general information about the subject, purpose, significance, and methodology of the study. The first chapter examines the historical and cultural context in which the work was composed, exploring the scholarly interactions between the Karakhanid and Abbasid periods. It also includes a biographical analysis of Mahmud al-Kashgari's life, travels, scholarly persona, and his motivation for writing the work. Furthermore, the chapter assesses the relationship between the dictionary and the science of Arabic lexicography, along with the linguistic methods employed. The second chapter provides a detailed analysis of the content structure of Dīwān Lughāt al-Turk. It investigates the vocabulary included in the work, the Arabic terms it contains, the criteria for selecting those terms, and the organization of the entries. Particular emphasis is placed on the systematic approaches shaped by the influence of the Arabic language. In the Conclusion, the study's main findings, evaluations, and suggestions for future research are presented. This dissertation aims to reveal how Dīwān Lughāt al-Turk, as a work written in Arabic, is positioned within the tradition of classical lexicography. In this respect, it contributes to the Arabic lexicographical tradition and provides valuable insights for comparative linguistics.
Benzer Tezler
- Dîvânu Lugâti't-Türk'ün söz varlığı üzerine bir karşılaştırma (Kazak Türkçesi)
A comparison on Dîvânu Lugâti't-Turk's lexicology (Kazakh Turkish)
MEHMET MUSTAFA KARACA
Doktora
Türkçe
2017
DilbilimGazi ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. FATMA ÖZKAN
- 2019 (Ortaokul) Türkçe dersi öğretim programında yer alan temalara göre Dîvânu Lugâti't-Türk'ün incelenmesi
Analysing Dîvânu Lugâti't-Türk according to the themes in the 2019 (Secondary school) Turkish language teaching curriculum
BURCU MERAL SÜRMELİ
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
Eğitim ve ÖğretimAğrı İbrahim Çeçen ÜniversitesiTürkçe ve Sosyal Bilimler Eğitimi Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ MÜZAHİR KILIÇ
- Kaşgarlı Mahmud'un Divânu Lügati't-Türk adlı eserinde geçen deyimler ve bu deyimlerin günümüz Türkçesindeki karşılıkları
Idioms written in Divani Lügati̇'t Türk- By Mahmud al-Kashgari̇- and their Turkish versions at the present time
MUHAMMET SAİT GENÇ
Yüksek Lisans
Türkçe
2014
Türk Dili ve EdebiyatıErciyes ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ÜMİT TOKATLI
- Махмуд Кашгаринин“Диван лугат ат-түрк”сөздүгү этнопедагогикалык булак катары
Etnopedagojık kaynak olarak Kaşgarlı Mahmud'un «Divânü Lugâtı't-Türk» sözlüğü
AKILAY ASAMİDİNOVA
Yüksek Lisans
Kırgızca
2019
Eğitim ve ÖğretimKırgızistan-Türkiye Manas ÜniversitesiEğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. AKMATALİ ALİMBEKOV
- Kaşgarlı Mahmud'un Divanü Lugat'it-Türk'ünde yer alan sosyal ve iktisadi hayat ile ilgili söz varlığının günümüz Kazak toplumu içinde değerlendirilmesi
Social and economical vocabulary in Mahmud al-Kashgar's comprehensive study the Divanu Lugat'it-Turk and evaluation this vocabulary usage in nowadays Kazakh society
GULNAZ KRAUBAYEVA