Sûfî tecrübede ölüm tasavvuru: Gazâlî örneği
Death thinking in sufi experience: ghazali example
- Tez No: 988461
- Danışmanlar: PROF. DR. VAHİT GÖKTAŞ
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2023
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ankara Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Tasavvuf Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Ölüm, ruh ve bedenden müteşekkil insanın bir gerçekliği olarak üzerinde en çok fikir yürüttüğü konuların başında gelmiştir. Fânî bir varlığın bâkî olma arzusu ise bu tefekkürün başlıca sebeplerinden biri olarak gösterilirken, hakîkate ve saâdete kavuşma gayesi de erdemli bir yaşamın koşulu olarak kabul edilmiştir. Bu nedenle ölüm konusu, çalışmamızda ontolojik, epistemolojik ve ahlâkî üç farklı boyutta ele alınarak incelenmiş olup, elde edilen çıkarımlar sûfî tecrübe ölçü alınarak değerlendirmeye tâbiî tutulmuştur. İlk bölümde Gazâlî'nin ruh tasavvuruna da etkide bulunan ruh nazariyeleri, tarihsel plandaki gelişim ve etkileri göz önünde bulundurularak ele alınmıştır. Maddeci tasavvura karşı ruhun ölümsüzlüğünü savunan nazariyelerin gelişimiyle şekillenerek, ölümsüzlük inancının temelini teşkil etmiş olan bu teoriler; deneysel, metafizik ve ahlâkî olarak üç ayrı başlık altında incelenmiştir. İnsanın ölümsüzlük arzusunun altında yatan nedenler de bu dinamiklerle beraber ele alınmıştır. Ardından daha somut seviyede, Kur'ân-ı Kerîm'de yer alan diriliş ve ölüm sonrası yaşamla ilgili insanı tefekküre yönlendiren hadiselerden olan uykuyla ilgili hadislere yer verilmiştir. Aynı zamanda tenâsüh inancı da bu dinamikler üzerinden değerlendirilmeye tâbiî tutulmuştur. İkinci bölümde ölüm ontolojik mânâda iki farklı cepheden ele alınmıştır. İlkinde varoluşsal kaygının kaynağı olan ölümün benzersiz yönüne vurgu yapılırken, ölüm fikrinin insanda enfüsî mânâda ve ontolojik düzeyde getirdiği açılımları üzerinde durulmuştur. İkincisinde ise ölüm insan hayatına yön veren bir yaşam güdüsü olarak kabul edilip, dünyevî hazları baskılayıp sıradanlaşmasının altında yatan psikolojik ve felsefî nedenler irdelenmiştir. Gazâlî'nin epistemolojisini şekillendiren varoluşsal kaygılar bu doğrultuda değerlendirilmiş, ilâhî hazzın kaynağı olarak gördüğü mârifet konusuna atıf yapılmıştır. Üçüncü bölümde bilginin tanım ve mâhiyeti üzerinde durulmuş, tefekkürle mârifet arasındaki nedensellik bağı açıklanarak mârifet kazanma yolunda tefekkürle başlayan içsel bir yolculuğun önemine vurgu yapılmıştır. Bu doğrultuda, sûfî tecrübede bilginin tanımı ve mâhiyetine dair çıkarımlarda bulunulmuştur. Bilgiye ulaşmada enfüsî yöntemin Gazâlî'nin epistemolojisindeki yerine değinilerek tefekkür ve mârifet arasındaki bu ilişki detaylandırılmıştır. Son bölümde ise önceki bölümlerde değinilen uyku ve rüyâ konusuna, ruhun ölümsüzlüğü tartışmalarının merkezinde alması hasebiyle daha geniş yer verilmiştir. Ölüm ile uyku, berzah ile rüyâ arasındaki benzerlikler üzerinde durulmuştur. Ayrıca Gazâlî'nin berzah âlemindeki hallere rüyâ konusu üzerinden getirdiği açıklamalara istinaden, bunlar arasında kurduğu ilişkiye dikkat çekilmiştir. Tasavvufî düşüncede Allah (cc)'ı tanımadaki acziyetin ve mârifet eksikliğinin sebep olduğu metafiziksel sıkıntılara, mârifet mertebelerine göre de metafiziksel lezzetin derecesine değinilmiştir.
Özet (Çeviri)
Death is a topic that humans have long debated, as it is a reality of being composed of soul and body. The desire for an ephemeral being to become eternal is considered one of the primary reasons for this contemplation, while the goal of attaining truth and happiness is also accepted as a prerequisite for a virtuous life. Therefore, the subject of death has been examined in three different dimensions, ontological, epistemological, and ethical, in our study, and the findings have been evaluated by taking the measure of Sufi experience. In the first chapter, the soul theories that influenced Ghazali's concept of the soul have been discussed, considering their historical development and effects. These theories, shaped by the development of theories defending the immortality of the soul against materialistic perception and constituting the basis of the belief in immortality, have been examined under three separate headings: experimental, metaphysical, and ethical. The underlying reasons for the human desire for immortality have also been addressed in conjunction with these dynamics. Subsequently, on a more tangible level, hadiths guiding contemplation on human life after death, particularly those related to sleep, which are events mentioned in the Qur'an, have been discussed. Additionally, the belief in reincarnation has been evaluated through these dynamics. In the second chapter, death has been approached ontologically from two perspectives. In the first perspective, emphasis is placed on the unique aspect of death as the source of existential anxiety, while the implications of the idea of death on an individual's intrinsic meaning and ontological level are discussed. In the second perspective, death is considered a life impulse that shapes human life, and the psychological and philosophical reasons underlying the suppression of worldly pleasures and their trivialization have been examined. The existential concerns that shaped Ghazali's epistemology have been evaluated in this context regarding the concept of knowledge (ma'rifah) that he views as the source of divine pleasure. In the third chapter, the definition and nature of knowledge are emphasized. The causal relationship between contemplation and gnosis (ma'rifah) is explained, underscoring the importance of an internal journey that begins with contemplation on the path to acquiring knowledge. In this context, inferences have been drawn regarding the definition and essence of knowledge in the Sufi experience. Ghazali's epistemology addresses the intrinsic method of reaching knowledge, elaborating on the relationship between contemplation and gnosis (ma'rifah). In the final chapter, more extensive attention is given to sleep and dreams, previously discussed in the preceding sections, due to their central role in debates surrounding the soul's immortality. The similarities between death and sleep and between the intermediate realm (barzakh) and dreams have been emphasized, and attention has been drawn to the relationship established by Ghazali between the states in the intermediate realm (barzakh) and dreams, based on his explanations regarding the conditions in the intermediate realm. In Sufism, the inability to know Allah (SWT) and the lack of knowledge of Allah, which are regarded as a duty of worship, are mentioned as the causes of metaphysical distress. The essence of metaphysical pleasure has also been discussed according to the levels of knowledge.
Benzer Tezler
- Tasavvuf psikolojisi açısından ben ve benötesi
Self and beyond-self by the side of sufî psychology
HATİCE REFHAN TEMİZKAYA
Yüksek Lisans
Türkçe
2016
DinSüleyman Demirel ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MEHMET NECMETTİN BARDAKÇI
- Ahmed Hamdi Divanı'nda tasavvuf
Sufism in Ahmed Hamdi's Divan
YUSUF MERCAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
DinSivas Cumhuriyet ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. KADİR ÖZKÖSE
- Tasavvuf ve psikoloji ilişkisi: varoluşçu, insancıl ve benötesi psikoloji kuramları çerçevesinde (XXI. yüzyıl)
The relationship between sufism and psychology: In the framework of existential, humanistic and transpersonal psychology (XXI. century)
CEMİLE SAĞIR
Doktora
Türkçe
2023
DinAnkara ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. AHMET CAHİD HAKSEVER
- Sezai Karakoç ve Nurullah Genç'in şiirlerindeki ortak temalar
Examination of the common themes in the poems of Sezai Karakoç and Nurullah Genç
ESRA SÜNEN
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
TarihFırat Üniversitesiİslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ HAKAN ÖZTÜRK
- Yeni Cami'nin akustik açıdan performans değerlendirmesi
Evaluation of the acoustical performance of the New Mosque
EVREN YILDIRIM
Yüksek Lisans
Türkçe
2003
Mimarlıkİstanbul Teknik ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
PROF. DR. SEVTAP YILMAZ DEMİRKALE