İbn Kemal Paşa'nın Envâru't-Tenzîl Hâşiyesinde Beyzâvi'ye eleştirileri
Ibn Kemal Pasha's critiques of al-Baydāwī in his Hāshiya on Anwār al-Tanzīl
- Tez No: 988781
- Danışmanlar: PROF. DR. BİLAL GÖKKIR
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Beyzavi, Envaru't-Tenzil, Haşiye, Tefsir, İbn Kemal Paşa, Beyzavi, Anwar Al-Tanzil, Hashiya, Commentary, İbn Kemal Paşa
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu tezde İbn Kemal Paşa'nın (ö. 940/1534) Envârü't-Tenzîl ve Esrârü't-Te'vîl üzerine kaleme aldığı hâşiyede Beyzâvî'ye (ö. 685/1286) yönelik dil, tefsir ve ulûmü'l-Kur'ân konulu eleştiriler incelenmektedir. İbn Kemal Paşa'nın hâşiyesi özelinde, tefsir hâşiyelerinde eleştirinin niteliği ile şerh-hâşiye geleneğinin ilmî durgunlukla irtibatı problemleri ele alınmaktadır. Bu çalışmanın amacı, Osmanlı tefsir geleneğinde hâşiye edebiyatının ilmî konumunu ve tefsirdeki eleştirel yaklaşımın bu tür metinlere nasıl yansıdığını ortaya koymaktır. Bu çerçevede araştırma, hâşiyede yer alan eleştirileri tespit ederek konu bazlı bir tasnif yapmayı; İbn Kemal Paşa'nın tenkitlerinin dayandığı kaynakları belirlemeyi; Beyzâvî'ye yönelttiği linguistik, tefsir ve ulûmü'l-Kur'ân kapsamındaki eleştirileri analitik bir yaklaşımla incelemeyi hedeflemektedir. Bu eleştiriler üzerinden Osmanlı ilim geleneğinde hâşiye edebiyatının işlevi ile eleştirel düşünce kültürünün mahiyeti değerlendirilerek, hâşiyelerin açıklayıcı metinler olmanın ötesinde eleştirel ve üretken bir ilmî zemin sunduğu ortaya konulmaya çalışılmaktadır. Araştırmada önce deskriptif yöntemle hâşiyede yer alan tenkitler belirlenmiş, ardından analitik ve karşılaştırmalı yöntemlerle bu eleştirilerin arka planı, dayanakları ve metodolojik çerçevesi ortaya konulmuştur. Bu süreçte İbn Kemal Paşa'nın tefsiri, Beyzâvî'nin Envâr'ı, onun temel kaynağı el-Keşşâf birlikte değerlendirilmiştir. Hâşiye metni, eleştirinin yoğunluğu ve niteliği itibarıyla, Osmanlı'da hâşiye geleneğinin zannedildiği gibi“tekrar üreten”veya“şerh eden ama katkı sunmayan”bir literatür olmadığını; aksine eleştirel düşüncenin canlı bir biçimde sürdüğü dinamik bir ilmî ortamın ürünü olduğunu göstermektedir.
Özet (Çeviri)
This dissertation examines the linguistic, exegetical, and ʿulūm al-Qurʾān–based critiques directed at al-Bayḍāwī (d. 685/1286) in the ḥāshiya written by Shaykh al-Islām Ibn Kemal Pasha (d. 940/1534) on Anwār al-Tanzīl wa Asrār al-Taʾwīl. Focusing specifically on Ibn Kemal Pasha's ḥāshiya, the study addresses issues such as the nature of criticism in Qurʾānic exegetical glosses and the relationship between the sharḥ–ḥāshiya tradition and claims of scholarly stagnation. The main aim of this research is to reveal the scholarly position of ḥāshiya literature within the Ottoman tafsīr tradition and to demonstrate how a critical approach to exegesis is reflected in such texts. Within this framework, the study seeks to identify and classify the critiques found in the ḥāshiya on a thematic basis, to determine the sources upon which Ibn Kemal Pasha's criticisms rely, and to analyze, through an analytical approach, the linguistic, exegetical, and ʿulūm al-Qurʾān–related critiques he directs at al-Bayḍāwī. Through these critiques, the study evaluates the function of ḥāshiya literature and the nature of the culture of critical thinking in the Ottoman scholarly tradition, arguing that ḥāshiyas offered an intellectually productive and critical scholarly ground rather than serving merely as explanatory texts. In the study, the critiques contained in the ḥāshiya were first identified using a descriptive method; subsequently, their background, foundations, and methodological framework were examined through analytical and comparative methods. In this process, Ibn Kemal Pasha's commentary, al-Bayḍāwī's Anwār al-Tanzīl, and its principal source, al-Kashshāf, were evaluated together. In terms of the intensity and nature of its critiques, the ḥāshiya demonstrates that the Ottoman ḥāshiya tradition was not, as is often assumed, a literature that merely reproduced or explained earlier works without contributing original insights; rather, it was the product of a dynamic scholarly milieu in which critical thought was actively sustained.
Benzer Tezler
- Sâdî Çelebi'nin (Ö. 945/1539) Hâşiye ʿalâ Envâri't-tenzîl ve esrâri't-teʾvîl adlı tefsirinin Meryem Suresi tahkiki (Edisyon-kritik)
A critical edition and analysis of Saʿdī Čelebī's Ḥās̲h̲iya ʿalā Anwār al-tanzīl wa-asrār al-taʾwīl Sūrat Maryam
MUHAMMET ZEKİ AKBAŞ
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
Dinİnönü ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. HARUN BEKİROĞLU
- İbn Kemal tefsirinin el-Keşşâf geleneğindeki yeri: Dil ve belâgat ilimleri çerçevesinde mukayeseli bir inceleme
The position of İbn Kamal's tafsîr in al-Kashshaf tradition: İn the context of the al-Lugha (Linguistic sciences) and al-balāga (Rhetorical sciences) a comparative analysis
RABİA HACER BAHÇECİ
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
Dilbilimİstanbul 29 Mayıs ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ MEHMET TAHA BOYALIK
- İbn Kemal Paşa'nın ?Tefsirü'l-Fatiha? adlı eseri
The work entitled ?Tefsirü?l-Fatiha? By Ibn Kemal Pasha
MURAT USTAKURT
Yüksek Lisans
Türkçe
2009
DinMarmara ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. YAKUP ÇİÇEK
- İbn Kemal Paşa'nın el-Islah adlı eserinde el-Vikaye'ye yönelttiği eleştirilerin değerlendirilmesi
The evaluation of Ibn Kemal Pasha's critiques of al-Wiqaya in his book al-Islah
YUSUF KARA
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
HukukMarmara ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MEHMET ERDOĞAN
- İbn Kemal Paşa'nın“Risâle li Hakkı'z-Zenâdıka”adlı eseri bağlamında Râfıza ve zındıklara ilişkin görüşleri
Ibn Kamal's views on Rewafiz and Zanadiqa according to his“Risala li haqq al-Zanadiqa”
FARUK MERGEN
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
DinMarmara ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MEHMET ÜMİT